Vadertje Rusland

Morgen is het vaderdag, en dus wijdt Pieter Steinz deel 25 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan vaders en zonen in het algemeen en aan Vaders en zonen van Ivan Toergenjev in het bijzonder.

`,,En, Pjotr? Nog niets te zien?'' vroeg, terwijl hij op het lage bordes van de herberg aan de *** straatweg naar buiten stapte, op de 20ste mei van het jaar 1859 een heer van even in de veertig, in een bestofte jas en geruite broek, aan zijn bediende, een jonge kerel met bolle wangen en wittig dons op zijn kin en kleine doffe oogjes.'

Houd me ten goede, ik ken geen Russisch. Maar in vertaling is de eerste zin van Ivan Toergenjevs Vaders en zonen er een die bij elk examen van de schrijversvakschool zou worden doorgestreept – al was het alleen maar wegens de buitensporige hoeveelheid bijstellingen. De grote negentiende-eeuwse realisten maakten soms een valse start. Zo is het begin van Tolstojs Oorlog en vrede (met de vele Franse salontaal en de barrage aan Russische namen) niet bijster wervend, terwijl de eerste bladzijden van Flauberts Madame Bovary (met een verteller die in de rest van het boek niet meer terugkomt) bij een andere roman lijken te horen.

In het geval van Vaders en zonen is het omslachtige begin niet echt storend, want in de vijfde alinea word je bij de hand genomen door een innemende alwetende verteller en zit je plotseling middenin in een licht-ironische levensbeschrijving van de kleine landeigenaar Kirsanov, die kennelijk een belangrijke rol zal vervullen in het verhaal. Als vader, wel te verstaan, want de eigenlijke hoofdpersonen zijn Kirsanovs zoon Arkadi en diens vriend Bazarov, twee zelfverklaarde `nihilisten' die zich verzetten tegen de verkalking van de Russische samenleving. `Hervormingen zijn onontkoombaar,' zegt Arkadi, en: `Wij breken af omdat we een kracht zijn.' `Ik deel niemands mening,' zegt zijn vriend en voorbeeld Bazarov, `ik heb mijn eigen mening.'

Het mag lijken alsof Vaders en zonen een echte politieke roman is, maar Toergenjevs kracht ligt in de eerste plaats in het schetsen van tegenstrijdige karakters en gecompliceerde relaties. Zijn mooiste creatie is Bazarov, de hoog van de toren blazende anti-romanticus, die tot zijn eigen frustratie verliefd wordt op een vrouw die hij volgens zijn eigen principes zou moeten verachten. Daarnaast is er Arkadi, die begint als angry young man en aan het eind van de roman moet bekennen dat hij zijn idealen niet meer zoekt waar hij ze vroeger zocht: `ze blijken ... veel dichter bij huis te liggen.' Er is Arkadi's oom Pavel, de eenzame vrijgezel die hangt aan zijn `prèncipes' en daarover zelfs met Bazarov duelleert. En dan zijn er de vaders van Arkadi en Bazarov, die onvoorwaardelijk van hun zonen houden, maar aanvankelijk door hen worden afgeserveerd omdat ze `hun tijd hebben gehad'. Het is maar goed dat er de liefde is, want die maakt gewone mensen van doorgewinterde cynici, en zorgt uiteindelijk voor een happy ending – ook al bestaat die voor Bazarov uit een eervolle dood in dienst van de wetenschap.

Toergenjevs onderwerp is `de jeugdige harmonie en dat streven naar omhoog, weg van de aarde, dat meestal verdwijnt als men de dertig is gepasseerd.' Hij slaagt erin om sympathie te kweken voor al zijn personages, ook voor de onuitstaanbare postpubers die in het begin van de roman wild om zich heen slaan. Hoewel... onuitstaanbaar? Ik zou me kunnen voorstellen dat je je compleet met de jeugdige idealisten vereenzelvigt als je Vaders en zonen op jonge leeftijd leest. Lees je Toergenjevs meesterwerk later, als vader en veertiger, dan sympathiseer je in de eerste plaats met je lot- en leeftijdgenoot Kirsanov.

Dat laatste is een ervaring die vergelijkbaar is met het herlezen van een van de beroemdste vader-en-zoonromans uit de Nederlandse literatuur: De avonden van de Toergenjev-bewonderaar Gerard Reve. Als tiener en twintiger kun je gniffelen om de manier waarop Frits van Egters zijn vader (en moeder) treitert en vernedert. Als je eenmaal zelf vader bent, ben je gevoeliger voor de tragiek van de sullige oude man. Want het zal je maar gebeuren: je hele leven heb je je in dienst gesteld van je kinderen, en als dank word je in je eigen huis belachelijk gemaakt door je etter van een zoon.

Reacties: steinz@nrc.nl

Ivan Toergenjev: `Vaders en zonen' (vert. Marja Wiebes en Yolanda Bloemen, Pandora Pockets).

Volgende week in `Lees mee met NRC': wraak. Besproken boek: `Wuthering Heights' van Emily Brontë.