Ontwaakt, krapitalisten!

De Commissie Geschillen Aandelenlease (CGA) stapte woensdag uit de ring. Het lukt niet om te bemiddelen tussen de kemphanen. De leaseorganisatoren beloofden ooit gouden bergen aan mensen die beleggen in aandelen met geleend geld. Die vlieger ging jarenlang op (mede doordat de leaserente aftrekbaar was), want wanneer de geselecteerde aandelen voldoende en lang genoeg stijgen, verdien je er aan. Daardoor krijgt zo'n constructie vleugels, wil iedereen meedoen en snel kapitalist worden, net als bij de (nu verboden) piramidespellen. Maar constructies die vleugels krijgen, raken een keer vermoeid en maken daarna meestal een harde landing. De kapitalisten verschrompelen tot krapitalisten.

Trekken mensen lering uit deze leaselessen? Nee. In Nederland wonen miljoenen krapitalisten: mensen die zich rijk wanen, maar teleurgesteld worden als ze niet tijdig de bakens verzetten. Dit geldt vooral voor de bezitters van een eigen huis met een hypotheek en de deelnemers in collectieve pensioenregelingen.

Een eigen huis is nog steeds de kip die gouden eieren legt. Iedereen die een huis koopt, is op weg naar voorspoed, wie huurt is een lulletje. Illustratief voor deze opvatting is het artikel van de vakbond CNV woensdag op de opiniepagina van het Utrechts Nieuwsblad. Daarin staat dit: ,,Het CNV is een grote voorstander van het doel achter de (hypotheek)renteaftrek: het bezit van een eigen huis door werknemers, omdat het een goede bescherming tegen armoede biedt. Het eigen huis biedt een soort persoonlijke sociale zekerheid.''

Zo werd in de jaren negentig ook gesproken over leasen; wie niet meedeed, bestal zichzelf. Zo'n kant-en-klaarplan was bedoeld om arme, onervaren beleggers via een geringe maandinleg met een flink pakket aandelen te laten profiteren van de koerswinsten op de beurs. Maar vooral rijke beleggers deden mee, want die profiteerden maximaal van de aftrek (tot 60 procent) van de leaserente (tot circa 18 procent) van hun belastbare inkomen. Dezelfde mensen die nu het meest profiteren van de hypotheekrenteaftrek.

De `armen' kunnen bijvoorbeeld hun huurhuis kopen van de woningbouwvereniging en zich volzuigen met schulden, maar biedt dat bescherming en sociale zekerheid? Nee. Wanneer je weinig verdient of zonder baan komt te zitten, is de aftrek navenant laag en het rentedeel dat je zelf moet betalen hoog. Loopt het echt mis, en dreigt de bijstand, dan moet je meestal eerst je huis opeten. Daarbij komt dat de prijzen van huizen jaren achtereen kunnen dalen, net als de aandelenkoersen.

Bovendien is de renteaftrek stapsgewijs verminderd sinds 1997. Dat blijkt uit een recente nota van staatssecretaris Wijn van Financiën (zie www.minfin.nl). De overheid concentreert zich duidelijk op het doel van de fiscale stimulans: de bevordering van het eigen woningbezit, en haalt een streep door alle slimmigheidjes en overbodige aftrekken. Op termijn voelen alle leners dat in hun portemonnee. Krapitalisten zijn zich amper bewust van deze risico's, net als de leasedeelnemers.

Ook voor de collectieve pensioenregelingen lijkt de overheid de fiscale stimulans (onder meer de premieaftrek) op termijn te willen beperken tot de werkelijke behoefte: een pensioen vanaf 65 jaar. Wie eerder dan 65 jaar wil stoppen met werken, even goeie vrienden, maar dan zonder overheidshulp.

Naast de terugtredende overheid speelt ook de portemonnee van de pensioenfondsen en de bedrijven, en de samenstelling van de bevolking (vergrijzing) een dempende rol. Directe aanleiding was de sterke daling op de aandelenmarkten. Fondsen kunnen minder goed beleggen dan iedereen dacht. Daarom verdwijnen geleidelijk aan de luxe regelingen en blijft er een kaal pensioen over. De wal keert het schip. Ook de koppeling van de pensioenen aan lonen of prijzen (indexatie) is niet langer heilig. Deze week bepaalde de rechter dat het pensioenfonds van Océ niet verplicht is om gepensioneerden te compenseren voor de inflatie.

Het zijn allemaal schermutselingen en kleine veranderingen, maar de trend is duidelijk: het wordt minder. Wie nu 40 jaar is, weet niet wat hij op zijn 80ste aan pensioen krijgt. Daarom: ontwaakt, krapitalisten. Laat de kaas niet van uw brood eten.