Ilhan Akel: Fortuyn-imitators spelen met vuur

In Nederland is een wedloop gaande om de stemmen van de ontevreden kiezers. Wie het hardst schreeuwt denkt het meest te kunnen oogsten. Dat is spelen met vuur, zegt Ilhan Akel tegen Elsbeth Etty.

Waarom bent u zo blij met de kritiek van oud-minister Dijkstal op wat u het `disproportioneel harde' VVD-beleid noemt jegens immigranten en asielzoekers?

,,De VVD heeft al onder Bolkestein electoraal gescoord met campagnes tegen minderheden, maar als de verkiezingen voorbij waren, viel het beleid in de praktijk wel mee. De daadwerkelijke verharding van de opstelling tegenover minderheden is begonnen met de opkomst van Pim Fortuyn. Politici die eerst nog schande spraken van zijn opvattingen, gingen hem napraten toen ze zagen dat hij er een electorale goudmijn mee aanboorde. Van Aartsen heeft nu zijn mond vol van het gedachtegoed van Fortuyn. Het uitzettingsbeleid, de voorstellen om gezinshereniging en gezinsvorming van mensen buiten de EU aan banden te leggen, de inburgeringseisen, het doen voorkomen alsof alle vreemdelingen problematische figuren zijn. Het is moedig van Dijkstal dat hij hierop heeft gewezen, als een verontruste burger die vindt dat zijn partij de grondwet met voeten treedt. Dijkstal is geen beschermheer van allochtonen, maar van de rechtsstaat in het algemeen.''

De kern van zijn kritiek was dat de harde opstelling jegens immigranten tot een radicalisering onder vooral allochtone jongeren leidt. U heeft daar nog een schepje bovenop gedaan met de opmerking, dat als het zo doorgaat botsingen tussen bevolkingsgroepen niet kunnen uitblijven.

,,Er zijn twee ontwikkelingen gaande. Aan de ene kant zijn er veel hoog opgeleide immigranten met behoorlijke posities, die zich uit de samenleving

terugtrekken. Die neiging heb ik zelf ook gehad: ik heb de afgelopen jaren nauwelijks artikelen geschreven, me niet in debatten gemengd die het vuurtje alleen maar verder opstoken. De andere ontwikkeling is een toenemende radicalisering, vooral onder Marokkaanse jongeren. Die zeggen: is er bezwaar tegen hoofddoeken, dan ga ik er juist een dragen. Of zoals die jongen die vorige week in Trouw zei dat hij een aanslag op Hirsi Ali niet zou betreuren.''

Daar moeten verantwoordelijke mensen toch geen begrip voor vragen.

,,Daar heb ik ook geen begrip voor. Maarik zie om me heen dat jonge allochtonen veel minder pikken dan de generatie waar ik toe behoor, omdat ze in een hoek worden gezet waar ze niet thuishoren. Ik ben in 1970 vanuit Turkije hierheen gekomen om te studeren. Het huidige klimaat waarin, zoals dat heet, alles gezegd moet kunnen worden tegen minderheden, roept felle reacties op. Er is een toenemende vijandigheid tussen bevolkingsgroepen en daar ben ik bang voor.''

Maar houdt u politici daarvoor verantwoordelijk?

,,Kijk naar Hirsi Ali, die iemand een mes aanreikt om haar iets aan te doen. Welk serieus Tweede-Kamerlid doet zoiets en met welk doel? Dat is uitlokken van agressie. Ik herinner me nog de tijd dat sociologen er op wezen dat het in Nederland zo rustig was in vergelijking tot andere landen. We waren er trots op dat hier geen rassenrellen uitbraken. Pim Fortuyn noemde dat het verdoezelen van tegenstellingen en pleitte juist voor aanscherping ervan. Daar won hij stemmen mee en dus doet de VVD hem dat nu na. Levensgevaarlijk.''

Je kunt ook zeggen: laten we blij zijn dat de VVD daarmee racisten of extreem-rechts de wind uit de zeilen neemt. De VVD is een democratische partij.

,,Gelukkig is de VVD niet homogeen, die partij heeft ook een liberale vleugel. Mijn kritiek richt zich trouwens niet alleen op de VVD. Het CDA en D66 zijn medeverantwoordelijk voor het keiharde vreemdelingenbeleid. Er is een algemene verrechtsing gaande, die heel lang ontkend is. Stromingen als het Vlaams Blok, dat was in Nederland ondenkbaar, dat kon alleen in België, in Frankrijk of in Oostenrijk, dachten we. Nu is hier ook een wedloop gaande om de stemmen van de ontevreden kiezers en wie het hardst schreeuwt tegen buitenlanders, denkt het meest te kunnen oogsten. Dat is spelen met vuur. Nog een stapje verder en je krijgt hier politici die dezelfde taal uitslaan als het Vlaams Blok. Ik zou liever zien dat politici tot matiging opriepen en zouden zeggen: stop, zo willen we niet met elkaar omgaan, laten we de inhoud en toonzetting van onze discussies veranderen.''

Een deel van het electoraat – daarin verschilt Nederland niet van Vlaanderen – wil bij verkiezingen protesteren tegen de toestroom van buitenlanders en het oprukken van de islam. Verdient het niet de voorkeur dat een democratische partij als de VVD om die stemmen werft dan dat een volksmenner als Filip de Winter ze gaat verzamelen?

,,Dus een democratische partij moet de rol van quasi-fascist spelen om echte fascisten geen ruimte te geven? Wat een onzin.''

De VVD is nooit veroordeeld wegens racisme, zoals het Vlaams Blok, er is interne kritiek mogelijk, er zijn personen als Dijkstal lid van.

,,Ik ben blij met mensen als Dijkstal, maar dat neemt niet weg dat in die partij een aantal leden de ruimte krijgt voor oproepen om moskeeën te sluiten en omstreden islamitische boeken te verbieden. Normaal gesproken laat je de rechter daarover beslissen.''

Enkele VVD-Kamerleden en bewindslieden hebben om een verbod van `De weg van de moslim' geroepen, maar daar wilden zij bij nader inzien geen uitvoering aan geven.

,,Het is stemmingmakerij. Daarmee maken ze van de politiek een electoraal spelletje. Hoe ver kun je daarin gaan? Het is des te riskanter, omdat de PvdA en de rest van de oppositie anders dan Dijkstal nauwelijks moeite doen dit door te prikken. Sinds de moord op Pim Fortuyn doet bijna iedereen mee aan het naar de mond praten van de ontevreden kiezer. Fortuyn heeft veel in beweging gebracht door beloften te doen – zoals nul asielzoekers erbij – die hij nooit had kunnen waarmaken. Als hij niet vermoord was, hadden zijn kiezers kunnen constateren dat zijn ideeën onuitvoerbaar zijn.''

Vindt u dat de politiek, inclusief de oppositiepartijen, immigranten in de steek laat?

,,Ja. Wat mij opviel nadat Dijkstal met zijn kritiek naar buiten kwam, was dat CDA-fractievoorzitter Verhagen geen commentaar wilde leveren, omdat het een interne VVD-kwestie zou zijn. Kom nou toch. Het CDA is medeverantwoordelijk voor het regeringsbeleid. Wouter Bos houdt zich ook muisstil. De bevolking van de vier grote steden zal in de toekomst voor ongeveer 50 procent uit immigranten en hun nakomelingen bestaan, het hele begrip minderheid is dan niet meer van toepassing, inburgering krijgt een andere inhoud. Laten we het erover hebben hoe we onze samenleving willen inrichten.''

Politici die hameren op integratie en inburgering van minderheden hébben het over de inrichting van de samenleving. Ze willen niet dat die verislamiseert. De vrees daarvoor kunnen partijen toch niet negeren?

,,Angst helpt niet om tot oplossingen te komen. Uit angst geboren haatcampagnes tegen hoofddoeken of de hoogte van een moskee leiden tot heftige tegenreacties, waar niemand bij gebaat is.''

Wat moet er volgens u gebeuren om de angst voor de islam weg te nemen?

,,Helderheid creëren. We moeten bijvoorbeeld duidelijk maken waar hoofddoeken niet zijn toegestaan, zoals bij de rechterlijke macht, en waar het niemand iets aangaat hoe mensen zich willen kleden. En verder moeten we ons niet laten aanpraten dat alles wat misgaat in Nederland, van de afbraak van de verzorgingsstaat tot gevoelens van onveiligheid en angst voor terrorisme, de schuld is van immigranten. Van immigranten mag worden geëist dat ze de

Nederlandse taal leren en zich aan de Nederlandse wet houden, niet dat ze hun godsdienst opgeven. Ik ben geen belijdend moslim, maar ik wil wel het recht hebben om dat te zijn.''

Moeten politici zich duidelijker uitspreken over de godsdienst- en onderwijsvrijheid van moslims?

,,Ja. Wat dat betreft verlang ik terug naar bewindslieden als Dijkstal, Lubbers en Kok, mensen die als bindende factor optraden. Ik vind dat Balkenende, de premier van ons allemaal, hierin schromelijk tekortschiet. Hij zou tot verdraagzaamheid moeten oproepen. Dat kost niets, maar zou veel goed doen.''

Ilhan Akel is directeur van het Nederlands Centrum Buitenlanders in Utrecht.