Historisch akkoord met wrange bijsmaak

Wel een Europese grondwet, maar geen nieuwe voorzitter voor de Europese Commissie. Want in een bikkelhard gevecht sneuvelde de kandidatuur-Verhofstadt op Brits-Pools-Italiaans verzet.

Ze zijn er uit en ze zijn er niet uit. De regeringsleiders van de 25 landen van de Europese Unie hebben na eindeloos touwtrekken een akkoord over een grondwet. Maar over een voorzitter van de Europese Commissie bleek hetzelfde gezelschap dermate verdeeld, dat de beslissing is uitgesteld.

Zo kreeg de vannacht door vele leiders bezongen ,,historische gebeurtenis'' toch direct weer een wrange bijsmaak. De grondwet is een uiting van eenheid. Maar hoe broos die eenheid is, demonstreerden de 25 regeringsleiders met hun bikkelharde gevecht over de voorzitter van het dagelijks bestuur van de Unie, waarbij de leden van de Europese familie op een niet vaak eerder vertoonde wijze rekeningen met elkaar vereffenden.

Ierland dat nog tot 1 juli het voorzitterschap van de Unie bekleedt, had er van te voren nog zo goed over nagedacht. De beraadslagingen over de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie waren gesandwicht tussen de onderhandelingen over de grondwet. Op die manier kon, in de gedachtegang van de Ieren, de discussie over beide onderwerpen zo zuiver mogelijk worden gevoerd, omdat de ruimte voor een uitruil langs deze weg het meest beperkt bleef.

Maar dat dit anders lag lieten Britse diplomaten donderdag aan het begin van de tweedaagse top in Brussel al onmiddelllijk namens de Britse premier Blair doorschemeren: als de Belgische premier Guy Verhofstadt zou worden verkozen tot voorzitter van de Europese Commissie kwam er geen Europese grondwet. Waarmee de toon van de discussie was gezet. De Franse president Jacques Chirac zei even later op zijn beurt dat door de halsstarrige houding van in het bijzonder het Verenigd Koninkrijk de ambities van de grondwet waren gereduceerd.

En zo ging het donderdagavond door achter de gesloten deuren van zaal 50-1 op de vijfde verdieping van het Justus Lipsius-gebouw in Brussel. Was Groot-Brittannië niet in de steek gelaten door Frankrijk, Duitsland en België in de Irak-oorlog? En had Verhofstadt daar gaan actieve rol in gespeeld? Een verwijt dat werd ondersteund door Polen, Italië, Litouwen en Tsjechië. Verhofstadt was diep gegriefd. Zoals hij vannacht zei: ,,In de kwestie-Irak hebben wij de juiste houding aangenomen en ik ben fier dat wij deze houding hebben aangenomen.''

In feite was Verhofstadts kandidatuur reeds voorbij voordat de afgelopen donderdag de top van regeringsleiders een aanvang had genomen: een kwestie van simpel optellen. Er waren waren 37 stemmen nodig om de benoeming van Verhofstadt te blokkeren. Groot-Brittannië, Italië en Polen zijn samen al goed voor 28 stemmen. De resterende negen waren snel gevonden. Maar ook zonder een echte zogeheten blokkerende minderheid zou de Ierse premier Ahern zijn Belgische collega niet hebben voorgesteld. Hij wilde geen beschadigde voorzitter van de Europese Commissie. En beschadigd zou Verhofstadt zeker zijn met een beduidendende minderheid tegen zijn kandidatuur.

Diverse keren gingen de ogen van de regeringsleiders in de richting van de Luxemburgse premier Jean Claude Juncker. Maar evenveel keren liet deze weten niet beschikbaar te zijn. Of nog niet. Nu Verhofstadt zich officieel heeft teruggetrokken, liggen de kaarten toch weer anders. Het formele argument van Juncker was dat hij zijn kiezers, die hem vorige week opnieuw in het zadel hielpen, had beloofd in Luxemburg te blijven. Het niet-uitgesproken argument was dat Juncker er niet voor voelde dat twee kandidaten uit de Benelux met elkaar gingen concurreren. Dat alibi geldt nu niet meer. Nu Europa dringend om een voorzitter verlegen zit, heeft Juncker ook een verhaal voor het thuisfront. Althans, dat was gisteravond de door de wens gevoede gedachte van al die regeringsleiders die hem nu al hadden willen benoemen.

De Belgische premier Verhofstadt was vannacht de eerste om de ernst van het niet doorgaan van de benoeming van een voorzitter van de commissie te relativeren. Wijzend op het akkoord over de grondwet zei hij: ,,Ik heb eenheid gezien en uitstel van een beslissing''. Die eenheid over de grondwet moest de afgelopen twee dagen zeer zwaar worden bevochten. In de kern draaide het dispuut om de vraag die Europa altijd al verdeeld houdt: de machtsverhouding tussen de Europese instellingen en de nationale regeringen. De grondwet zal ertoe leiden dat voor veel onderwerpen het vetorecht van lidstaten wordt afgeschaft. Weliswaar is de lijst onder druk van verschillende lidstaten, de Britten voorop, de afgelopen maanden flink gestript, maar vergeleken met de huidige situatie wordt het meer Brussel. En juist dat gegeven ligt in deze tijden van euroscepsis uiterst gevoelig. Het Britse boulevardblad The Sun, dat er prat op gaat de stemming in het Verenigd Koninkrijk uitstekend aan te voelen, schreef gistermorgen: ,,Als Blair vandaag zijn handtekening zet onder de grondwet, gooit hij duizend jaar Britse onafhankelijkheid weg.''

Vroeger was dit de typisch Britse reactie. Maar zoals de verkiezingen van vorige week lieten zien, is de kritische stroming inmiddels ook op het continent aanwezig. De roep in diverse Europese landen om een referendum over de grondwet is hiervan een illustratie. ,,Europa heeft voor het eerst in haar bestaan een grondwet'', zei de Belgische premier Verhofstadt vannacht. Maar met minstens zeven referenda in verschillende EU-lidstaten in het vooruitzicht, die stuk voor stuk de invoering van de grondwet in de hele EU kunnen blokkeren, moet dát nu juist nog maar blijken.

    • Mark Kranenburg