De toekan, de stad en het geld

Net als in Enschede en Volendam gebeurde er in Tiel een ongeluk, mede door misplaatst gedogen van de gemeente. Maar anders dan in Enschede en Volendam vielen er in Tiel geen doden toen het parkeerdek van het Van der Valk-motel instortte. Afgelopen week verscherpte de horecafamilie de interne regels, onder meer over vergunningen. Bovendien beloofde de gemeente haar leven te beteren. Is dat gebeurd?

Dit is geen verhaal waarin doden of gewonden vallen. Dit is ook geen verhaal over veelomvattende corruptiepraktijken, verdwenen belastinggeld of bedrijven die door mismanagement aandeelhouders financieel aan de rand van de afgrond hebben gebracht.

Dit is een verhaal over de band tussen een middelgrote gemeente in het midden van het land en Nederlands grootste horecabedrijf. Dit is een verhaal over macht.

Op zondag 10 februari 2002 stortte om kwart over vijf 's middags in Tiel het parkeerdek in van het lokale Van der Valk-motel. Een uur daarvoor werd de zaal onder het parkeerdek nog druk bezocht vanwege een computerbeurs. Een `bijna-ramp', zei de burgemeester een dag later in het gemeentehuis. De stalen draagconstructie van het dek bleek al sinds de bouw in 1986 instabiel. Verantwoordelijk was de bouwer – het eigen aannemersbedrijf van het familiebedrijf Van der Valk. Dat familiebedrijf had ook, zo bleek tegelijkertijd, jaren achtereen wettelijke voorschriften genegeerd, vereiste vergunningen niet aangevraagd en de veiligheid van werknemers en motelgasten in gevaar gebracht.

Maar ook de gemeente Tiel ging niet vrijuit, zo bleek uit het onderzoek dat Tiel door eigen ambtenaren liet uitvoeren. De gemeente Tiel had het al die jaren niet nauw genomen met controle op de naleving van bouwvergunningen en het toezicht op de veiligheidsmaatregelen. Er was sprake van het ,,bestuurlijk vermijden van onwelgevallige berichten'' en van ,,lankmoedig en weinig doortastend optreden van de gemeente''. Het rapport trekt een directe lijn met Enschede (vuurwerkramp) en Volendam (cafébrand), die toen nog vers in het geheugen lagen: net als daar lopen ook in Tiel ,,begrippen als controleren, handhaven en gedogen als een rode draad'' door de ongelukken. Burgemeester Van Tellingen (PvdA) en verantwoordelijk bouwwethouder J. Roos spraken van ,,een leermoment''. ,,We moeten lering trekken uit het rapport.'' Kom over één jaar maar terug om te zien hoe goed het dan gaat, zei hij. ,,Dan is het hier beter op orde.''

Bijna twee jaar zijn nu verstreken. De coalitiepartijen van toen (CDA, PvdA en VVD) verloren bij de gemeenteraadsverkiezingen een maand na het instorten van het parkeerdek drie zetels, het lokale Pro Tiel won er acht. Die partij kreeg twee wethouders, van wie een met de gevoelige Van der Valk-portefeuille. Heeft de gemeente sindsdien de belofte ingelost en is er beter gecontroleerd en bestuurd? Kan een overheidsorganisatie, hoe klein ook, ten goede veranderen? Is het gemeentelijk openbaar bestuur opgewassen tegen een krachtige commerciële partij? Op basis van bouwdossiers, correspondentie tussen ambtenaren en verslagen van ontmoetingen op zoek naar een antwoord op de vraag: wie is in Tiel eigenlijk de baas?

Flipje

Tiel is een stad met iets meer dan 40.000 inwoners. Het aan de Waal gelegen Hanzestadje was in de Middeleeuwen al een handelscentrum in het gelovige Gelderse rivierengebied. Sinds de Tweede Wereldoorlog staat Tiel bekend om de fruitindustrie met Flipje als reclame-icoon. In de jaren '70 en '80 gaan duizenden arbeidsplaatsen verloren in de metaalfabrieken en bij de grootste fabrieken Daalderop (onder meer pannen) en De Maas (glas) en ook Hero houdt het in Tiel voor gezien. De werkloosheid loopt op tot 18 procent. Het voornaamste doel van het gemeentebestuur is vanaf die tijd het binnenhalen van nieuwe werkgevers. ,,daarin past het opwerpen van formele beletselen niet'', concludeert de gemeente in juni 2002 in het kritische rapport over het eigen functioneren. Bovenop het verlies van arbeidsplaatsen komt dan ook nog het sluiten van Hotel Corbelijn, Tiels laatste. De gemeente onderhandelt met Novotel, Ibis en Postiljon, maar de grondprijs blijkt telkens weer breekpunt. Jarenlang weet Tiel geen nieuw hotel binnen te halen. Tegelijk is horecafamilie Van der Valk bezig aan een internationale opmars. Gemeente en hotelketen bereiken een akkoord. Tiel is daar zo blij mee dat intensief toezicht op de bouw of remmende procedures achterwege blijven, volgens het rapport. Van der Valk bouwt met het eigen bouwbedrijf, dat is druk met uitbreidingen her en der in het land.

Na vier jaar wordt het motel in 1986 opgeleverd: `Tiel' is relatief eenvoudig vergeleken met de meeste van de zeventig andere Van der Valk-vestigingen in Nederland, Duitsland, Spanje en op de Antillen. Hier geen theater, casino of vogelpark, wel een zwembad – dat na de instorting niet meer in gebruik is – en een schietbaan. Die laatste bevond zich onder de oprit van het parkeerdek, en wordt ook onbruikbaar. De conferentiezalen, onder het dek zelf, worden tot op de dag van vandaag niet gebruikt.

Nadat het parkeerdek is ingestort, betitelt de gemeente direct het hele gebouw als ,,bouwvallig''. Wel staat zij Van der Valk vier dagen later toe het motel gedeeltelijk weer te openen, omdat naar het oordeel van de gemeente en Van der Valk de 124 hotelkamers anders gebouwd zijn dan het parkeerdek. Maar de gasten blijven weg. Het bezoekersaantal ligt in de eerste maanden na het instorten gemiddeld veertig procent lager dan normaal, de tachtig oproepkrachten worden niet meer ingezet, zestig van de honderd vaste krachten gaan naar een andere verstiging en de 25 personeelsleden van het eigen vliegbedrijf vertrekken naar Alphen aan de Rijn, omdat ze geen werkplek meer hebben.

Intussen eist de gemeente Tiel de bouwtekeningen uit 1986 op, ze wil zien waarom het dek instortte. Negen dagen na de instorting levert de onderneming tekeningen in, maar niet allemaal tot ongenoegen van de gemeente. Daarna duurt het nog ruim twee weken voordat de ontbrekende tekeningen ook ingeleverd worden. Op 15 maart voeren de partijen overleg. Volgens door de gemeente ingehuurde ingenieurs van bouwadviesbureau ABT is het gedeelte waar het restaurant ligt bij nader inzien toch onveilig. Van der Valk moet het hele complex alsnog sluiten.

,,Op dringend verzoek'' van hoteldirecteur Gert Jan van der Valk van de Tielse vestiging hebben hij en burgemeester Van Tellingen op 22 maart een ontmoeting. Volgens het verslag zijn beide partijen het zeer met elkaar eens. Beiden zeggen ,,een adequaat niveau van veiligheid'' na te streven. Maar Van der Valk heeft een probleem, vertelt hij. Het restaurantgedeelte van het motel is volgens de ingenieurs van de gemeente onveilig, maar de moteldirecteur wil weer open. Tiel zegt dat dit mag, zodra nieuwe plannen en de vergunningen voor de noodzakelijke verbouwingen zijn afgegeven.

Vijf dagen later dient de hotelondernemer een plan in bij het college van burgemeester en wethouders. Op de plek waar dan nog het zwembad is (op de eerste verdieping) kan een restaurant komen. Van der Valk begint een dag later meteen te verbouwen, zonder daarvoor vergunningen te hebben aangevraagd. Bouwinspecteurs van de gemeente komen daar nog dezelfde dag achter bij een bezoek ter plaatse en leggen het werk stil. Van der Valk heeft een ander verhaal: hij had de verbouwing al besproken met een ingenieur, maar die was er nog niet aan toegekomen het bij de gemeente te melden. De burgemeester komt desondanks terug op zijn getoonde goede wil van zes dagen eerder. Hij zegt dat in de toekomst ,,stringentere afspraken moeten worden gemaakt'', zo blijkt uit het verslag dat de gemeente liet maken van deze eerste periode na het instorten van het parkeerdek. Volgens hetzelfde rapport reageert Van der Valk hierop ,,met verbazing en ontsteltenis'', omdat het bedrijf niet wist dat een bouwvergunning voor deze verbouwing nodig was.

Van der Valk vraagt alsnog een vergunning aan en op 10 april verleent de gemeente toestemming het complex te heropenen. De inspecteurs achten het gebouw veilig – met uitzondering van de plek van het parkeerdek en het restaurant. Samen met bouwinspecteurs van de gemeente bezoeken ook inspecteurs van het ministerie van VROM de bouwplaats. Nog geen week later constateert de VROM-inspecteur dat de veiligheid van het gebouw níet is gegarandeerd. ,,Daar gaan we weer'', verzucht een Tielse ambtenaar in een begeleidend briefje wanneer ze de VROM-conclusies doorstuurt aan een andere ambtenaar. VROM vertrouwt het niet: ,,Gelet op de voorgeschiedenis en de amateuristische bouwwijze van Motel Tiel (...) geldt niet het voordeel maar het nadeel van de twijfel.''

VROM eist onmiddellijke sluiting, maar de gemeente Tiel en Van der Valk weigeren dat. Pas ná het weekeinde (de VROM-eis kwam op donderdag binnen) kan het motel eventueel gesloten worden. Volgens Van der Valk zat het hotel vol met buitenlandse gasten, die moesten eerst elders worden ondergebracht. Op zaterdag roept de burgemeester de voorzitters van de politieke partijen in de gemeenteraad bij elkaar om uit te leggen waarom de VROM-eis genegeerd wordt. Tegelijkertijd brengt Van der Valk zo snel mogelijk de door de bouwinspecteur gevraagde technische voorzieningen aan. Die maandagochtend blijkt dat de gezamenlijke inspanningen van hotel en gemeente resultaat hebben gehad: ,,de veiligheid in het hotelgedeelte is in voldoende mate gewaarborgd'', oordeelt de VROM-inspecteur. Het hotel blijft open.

Reclame op de snelweg

In de maanden hierna houdt Van der Valk zich aan de voorschriften. Vergunningen worden aangevraagd, Tiel keurt ze goed. Maar op andere onderwerpen volgen nieuwe krachtmetingen tussen de gemeente Tiel en het horecabedrijf.

Zo is er de kwestie van het reclamebord langs de A15. Sinds jaar en dag maakt dat bord weggebruikers attent op het motel. Vorig jaar werd een deels transparant, deels ondoorzichtig geluidsscherm langs de snelweg geplaatst door Rijkswaterstaat. Op 1 oktober 2003 stuurt de hoteldirectie daarover een brief aan de ambtenaar die aangesteld is om de zaken met Van der Valk te coördineren. Het bord is slecht zichtbaar geworden, dus of er misschien een andere plek voor zou kunnen worden gevonden? Ter onderbouwing voegt Van der Valk de vergunning voor het bord bij, schrijft hij. Maar de bijlage is een rommelig opgesteld briefje uit de jaren tachtig waarin Van der Valk een aanvraag doet voor de plaatsing van het bord.

Een maand later wijst de gemeente Tiel een nieuwe locatie voor het bord af, omdat het botst met het nieuwe beleid dat geen nieuwe borden langs de weg toestaat. Bovendien concludeert de gemeente dat het oude bord er al die jaren illegaal stond. Maar het bord bleef staan. In een overleg tussen Gert Jan Van der Valk, zijn echtgenote en de gemeente in januari dit jaar, meldt wethouder Alfons Schrijvers (Pro Tiel) dat ,,de constructie'' van het huidige bord ,,niet stabiel is'' en dat daarom ,,gevreesd wordt voor ongelukken''. Hij vraagt nu wel of het bord verwijderd kan worden. Het verslag meldt: ,,De heer en mevrouw Van der Valk zeggen toe hier aandacht aan te besteden.'' Nu, weer een halfjaar later, staat het bord er nog steeds. Maar Van der Valk bestrijdt dat. Hij zegt dat het bedrijf het bord wél heeft weggehaald, en dat het bord achter het geluidsscherm een ander bord is. Want er waren twee reclameborden, volgens Van der Valk. Wethouder Schrijvers ,,weet daar niets van''.

Een andere kwestie betreft de aankoop door Van der Valk van een groot stuk grond aan de oostkant van het motel. Eind 2002, tien maanden na de bijna-ramp, laat de directeur de gemeente weten dat het motel met verlies draait en dat er moet worden ingegrepen om de schade te beperken. Hij wil het motel uitbreiden met ,,semi-zakelijke appartementen'', een fastfoodrestaurant en een helikopterdek. Of dat mag. Wethouder Schrijvers antwoordt in januari 2003 dat het college van burgemeester en wethouders graag ,,prioriteit wil geven'' aan de motelplannen, maar dat hij wel weerstand verwacht van gemeenteraadsleden, media en projectontwikkelaars die in het gebied ook belangen hebben. Aan hen moet, zo denkt Schrijvers, ,,duidelijk gemaakt worden waarom het college prioriteit wil geven aan de plannen''. Toch biedt hij aan een zogeheten anticipatieprocedure te volgen, wat betekent dat Van der Valk tegen het geldende bestemmingsplan in mag gaan bouwen als voorschot op wijziging van datzelfde plan.

Om te kunnen uitbreiden heeft Van der Valk het stuk grond aan de oostkant nodig. Het meet duizend vierkante meter. De horecafamilie mag het kopen tegen een marktconforme prijs, zegt de wethouder. Ruim een maand later blijkt die marktwaarde volgens een taxatierapport 100.000 euro te bedragen. Van der Valk weigert deze prijs te betalen voor een terrein dat alleen maar parkeerplekken biedt. De hotelondernemer bepleit de verkoopwaarde te baseren op het gebruik en niet op de mogelijkheden en hij wijst erop dat de buurman, het waterschap, een lagere prijs vroeg voor hun grond. Inmiddels blijkt dat Van der Valk eigenlijk 4.100 meter wil aankopen. Alleen niet voor 100, maar voor bijna 25 euro per vierkante meter. In januari van dit jaar gaat de gemeente Tiel hiermee akkoord – zonder dat er een onvertogen woord is gevallen. Voor 100.000 euro mag Van der Valk vier keer zoveel grond hebben ,,Naar de argumenten van Van der Valk is dus geluisterd'', concludeert het verslag van de gemeente over de verkoop.

Schietbaan

Dan is er nog de schietbaan van het motel die gebruikt werd door de Schietsport Vereniging Tiel, waarvan Gert Jan van der Valk voorzitter is. De schietbaan lag onder de oprit van het parkeerdek en werd na instorten gesloopt. In juni 2002 vraagt de schietvereniging om verplaatsing van de schietbaan naar de voormalige afrit van het parkeerdek. ,,De bouwkundige kennis is aanwezig bij de leden'', voegt men eraan toe. Tiel eist een aanvraag voor een bouwvergunning.

Een half jaar later, het is januari 2003, schrijft Gert Jan van der Valk de gemeente een vijfregelige brief waarin hij aangeeft dat een nieuwe locatie is gevonden. Mocht de gemeente nog vragen hebben, dan is een contactpersoon beschikbaar. Maar bij de ambtenaar die de brief ontvangt gaan alle alarmbellen rinkelen. In memo's aan het hoofd van afdeling Bouwen en Milieu en de verantwoordelijk wethouder schrijft hij dat hij ongerust is geworden (,,e.e.a. is nogal politiek gevoelig'') en meldt hij dat een ambtenaar inspecties gaat uitvoeren om te controleren of de bouw al is begonnen. Deze man zal de controles ,,minstens eenmaal per week'' herhalen om ,,in de gaten te houden dat Van der Valk niet illegaal zit te bouwen''. Van der Valk ontvangt een aangetekende brief: ,,Wij hebben de bevoegdheid handhavend op te treden en zullen niet schromen hiervan gebruik te maken''.

De schietvereniging schrijft de gemeente opnieuw. In die brief wordt uitgelegd dat leden de afgelopen jaren Nederlands kampioen zijn geworden, en dat de vereniging ,,altijd zonder enige vorm van financiële steun de stad Tiel door heel Europa heeft vertegenwoordigd!'' Even verderop wordt duidelijk dat het motel de vereniging een nieuwe schietruimte ter beschikking heeft gesteld ,,waarin wij nu een compleet nieuwe baan hebben gebouwd''. Ondanks het verbod van de gemeente Tiel en ondanks de afgesproken wekelijkse controles van de Tielse bouwinspecteur. Er is een hinderwetverguninng afgegeven voor het hotel, verklaart Van der Valk, ,,en die bepaalt dat we zelf mogen weten waar in het complex wij een schietbaan inrichten.''

Intussen treedt de gemeente niet handhavend op. De schietbaan wordt niet afgebroken, maar in januari dit jaar voor drie jaar gelegaliseerd. ,,Met deze brief bevestigen wij te willen meedenken met Hotel Tiel over de gebruiksmogelijkheden'', schrijft een ambtenaar aan de hoteldirectie. Als redenen voor de legalisering geeft hij dat het motel al geruime tijd over een schietbaan beschikt, dat er – ondanks de strijdigheid met de bestemmingsplannen – geen planologische bezwaren zijn en dat de schietbaan voorziet in een tijdelijke behoefte. Hoewel: ,,Zuiver juridisch gezien voldoet de schietbaan hier niet aan!'', aldus de ambtenaar. De banen moeten na de drie jaar de juiste vergunning hebben of de bestemmingsplannen moeten aangepast zijn. ,,Hier zullen wij nauwlettend op toezien.''

Van der Valk komt langs op het gemeentehuis, waar wethouder Schrijvers het besluit toelicht. Minder plezierig was, zo wil hij nog wel opmerken, dat al met de bouw was begonnen voordat de gemeente akkoord was gegaan. ,,Het college was geïrriteerd'', zegt Schrijvers. ,,Dit mag in de toekomst niet meer voorkomen.''

Nawoord

In totaal kostte de nasleep van het instorten van het parkeerdek de gemeente Tiel 283.000 euro, waarvan 112.000 euro voor juridische ondersteuning, 54.000 euro voor het ingehuurde onderzoeksbureau, 26.000 euro voor bestuurs- en communicatiekosten en 20.000 euro aan het reproduceren van – soms onvolledige en incorrecte – bouwtekeningen.

Twee partijen kondigden aan rechtszaken te gaan voeren. Een ervan is een fotografievereniging die een gepland congres niet zag doorgaan. Tegen de gemeente en Van der Valk samen is een schadevergoeding van 34.000 euro geëist. De zaak dient eind deze maand. Daarnaast heeft het motel eind 2002 een schadeclaim van 10 miljoen euro bij de gemeente neergelegd omdat de gemeente nalatig is geweest. Daar is het bij gebleven, er loopt geen juridische procedure en de advocaat van de gemeente verwacht niet dat het motel de eis doorzet.