`De politiek laat Karadzic lopen'

Na tien jaar stopt Graham Blewitt als plaatsvervangend hoofdaanklager van het Joegoslavië- tribunaal. Een gesprek over zijn strijd tegen straffeloosheid en de intriges binnens- kamers. Over zijn baas Carla Del Ponte: `Ze duwde me steeds verder opzij.'

Het afscheid van zijn vrouw, op het vliegveld van Sydney, was in januari van dit jaar minder verdrietig dan anders. Graham Blewitt, plaatsvervangend hoofdaanklager van het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag, had in zijn kerstvakantie besloten dat hij de VN dit voorjaar niet zou vragen om verlenging van zijn contract. Al sinds de oprichting, tien jaar geleden, werkt Graham Blewitt bij het tribunaal. Het was een mooie, spannende tijd geweest. Maar nu was hij bijna 57 en vóór zijn pensioen wilde hij graag nog een andere baan – in zijn eigen land, Australië.

Dat is zoals Graham Blewitt het vertelt. Zijn baas, hoofdaanklager Carla Del Ponte, zal zich een andere versie herinneren. Ook zij had eind december een beslissing genomen. Ze wilde niet dat het contract van haar plaatsvervanger zou worden verlengd. Meteen na het kerstreces liet ze hem bij zich komen. Graham Blewitt zegt dat ze toen tegen hem zei: ,,Ik wil een team om me heen dat mijn beleid uitvoert zonder er vragen bij te stellen.'' Ze wilde loyaliteit. Graham Blewitt: ,,Ik vroeg: wat doe je als ik me daar niet zomaar bij neerleg? Dat wist ze nog niet, zei ze. Ik zei dat ik zou nadenken over wat ze had gezegd. Ik zei niet dat ik zelf allang had besloten weg te gaan, ik dacht: ik laat het eerst nog een beetje bij haar broeien.''

Graham Blewitt zegt dat in februari van dit jaar, kort nadat bekend is geworden dat hij in juni zal vertrekken – gisteren was het zijn laatste dag bij het tribunaal. De afgelopen jaren hebben we hem daar vijf keer gesproken. De eerste keer, in het voorjaar van 2002, met toestemming van de woordvoerster van Carla Del Ponte. Graham Blewitt had toen zelf bedacht dat we alle volgende gesprekken een ,,voortzetting'' van het eerste zouden noemen. Hij had geen zin om het er iedere keer met de woordvoerster over te moeten hebben. Zij hoort, zei hij later, bij het groepje Franssprekende medewerkers dat Carla Del Ponte om zich heen heeft verzameld en met wie ze iedere dag vergadert.

Opzij duwen

Graham Blewitt vertelde twee jaar geleden al dat de samenwerking met Carla Del Ponte moeizaam was. Ze had, zei hij, geen behoefte aan advies. ,,Ze heeft haar eigen ideeën over hoe iets moet gebeuren.'' Maar ze praatten toen nog wel met elkaar. Graham Blewitt was een paar keer bij haar thuis geweest, en ze was ook een keer bij hem komen eten. Hij dacht dat ze eenzaam was in Den Haag.

In die tijd zei Graham Blewitt dat hij in Den Haag wilde blijven totdat de vroegere Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic en oud-generaal Ratko Mladic waren gearresteerd. Zij zijn, samen met de Joegoslavische ex-president Slobodan Miloševic die nu terechtstaat, de belangrijkste verdachten van het tribunaal. Ze zijn aangeklaagd voor de massamoord op moslims in Srebrenica. Graham Blewitt was er in die tijd nog van overtuigd dat het niet lang zou duren voordat ze naar Den Haag zouden worden gebracht. Maar hij zei toen ook: ,,Het is moeilijk te accepteren dat de wereld er niet achter kan komen waar deze twee mannen zijn.''

In latere gesprekken vertelde Graham Blewitt dat Carla Del Ponte hem ,,opzij duwde''. Dat hij belangrijke informatie soms niet kreeg. En dat hij van haar woordvoerster geen interviews meer mocht geven. Vorig najaar besloot de VN-veiligheidsraad Carla Del Ponte's contract bij het Joegoslavië-tribunaal te verlengen, ook al was er bij belangrijke lidstaten veel kritiek op haar. Ze zou zich bot en onhandig gedragen. Carla Del Ponte zelf dacht dat die kritiek was ingegeven door medewerkers van het tribunaal. Ze zouden hebben gelobbyd tegen haar herbenoeming.

Vanaf die tijd, zei Graham Blewitt in februari van dit jaar, was het ,,bergafwaarts'' gegaan tussen Carla Del Ponte en hem. ,,Ze negeerde mij, ze duwde me steeds verder aan de kant. Toen heb ik een afweging gemaakt: wat kost het me om door te gaan en welke bijdrage kan ik nog leveren?'' Graham Blewitt geloofde ook niet meer dat het zin had te wachten totdat Ratko Mladic en Radovan Karadzic waren gearresteerd. ,,Ik heb er geen vertrouwen meer in dat dat zal gebeuren'', zegt hij in het laatste gesprek, twee weken voor zijn vertrek, in de hal van een hotel in de buurt van het tribunaal. Carla Del Ponte is dan in Bosnië. Graham Blewitt: ,,Ze heeft nu gezegd dat Karadzic binnen een paar weken naar Den Haag zal worden gebracht. Ik ben er cynischer over dan ooit. Ik heb het te vaak gehoord, het is niet meer geloofwaardig.''

Graham Blewitt denkt dat in het Westen ,,de politieke wil'' ontbreekt om Radovan Karadzic te arresteren. Ratko Mladic zou in Servië wonen – daar kan het Westen niet komen. Maar Radovan Karadzic zou zich schuilhouden in Bosnië. De internationale troepenmacht in Bosnië, SFOR, doet soms een poging om hem te vinden. ,,Ik kan gewoon niet geloven dat ze hem niet kunnen arresteren'', zegt Graham Blewitt. ,,Ik zie waartoe de wereld in staat is. Saddam Hussein is het belangrijkste voorbeeld. Met dezelfde politieke wil pak je ook Karadzic.''

Het Joegoslavië-tribunaal heeft volgens Graham Blewitt de afgelopen jaren ,,met enige regelmaat'' contact gehad met mensen die zeiden dat ze spraken namens Radovan Karadzic. ,,Als ik me goed herinner, was dat vorig jaar voor het laatst.'' Radovan Karadzic zou – onder voorwaarden – bereid zijn zich over te geven. ,,Ze stellen dan voor dat delen uit de aanklacht worden geschrapt. Srebrenica bijvoorbeeld. Dat nemen we niet serieus. Wij kunnen hem alleen garanderen dat zijn overgave waardig zal verlopen en dat hem geen kwaad wordt gedaan. Over de aanklacht wordt nu niet onderhandeld. Als hij eenmaal hier is, is alles mogelijk.''

Graham Blewitt klinkt, als hij dat zegt, weer heel even als iemand die er vertrouwen in heeft dat dat zal gebeuren. Het zou ,,een tragedie'' zijn, zegt hij, als de twee mannen zich in het openbaar gaan vertonen vanaf het moment dat het tribunaal de deuren sluit – in 2008 moeten alle rechtszaken zijn afgerond, in 2010 moeten ook alle zaken in hoger beroep zijn behandeld. ,,Op een dag zullen ze worden berecht. Dat moet. Misschien moet het tribunaal dan maar worden heropend.''

Nazi hunter

In Australië was Graham Blewitt hoofd van een speciale eenheid die onderzoek deed naar misdadigers uit de Tweede Wereldoorlog. Er waren, toen het onderzoek eind jaren tachtig begon, 840 verdachten. De onderzoekers hadden informatie over 400 van hen, van wie de helft dood was. Van de overgebleven 200 waren er 40 tegen wie de onderzoekers genoeg bewijs konden verzamelen om een rechtszaak te beginnen. Er werden maar drie rechtszaken gevoerd en tot een veroordeling kwam het niet. Eén verdachte ging tijdens het proces dood aan een hartaanval, de tweede werd niet veroordeeld omdat de getuigen niet uit de Oekraïne wilden komen, van de derde zei de jury dat hij niet schuldig was.

Volgens Graham Blewitt mislukte het onderzoek omdat zijn eenheid te weinig steun kreeg van de Labor-regering. De onderzoekers kregen veel kritiek, en weinig geld. ,,Er was begin jaren negentig veel discussie over de vraag of deze brave grootvaders nog wel vervolgd moesten worden. Er kwamen verkiezingen aan en de regering drukte het initiatief de kop in.''

In februari 1994 werd Graham Blewitt plaatsvervangend hoofdaanklager van het Joegoslavië-tribunaal. Hij zegt dat hij die baan graag wilde hebben omdat hij ervaring had als nazi hunter. Dat zou nuttig kunnen zijn voor het tribunaal – dat nog maar net was opgericht. En hij vond dat er een eind moest komen aan de geweldspiraal die hij zag. Van de 840 verdachten die zijn eenheid in Australië had onderzocht kwamen er 24 uit Joegoslavië. ,,Toen we getuigen hoorden over deze verdachten, viel het ons op hoe sterk die getuigen de onrechtvaardigheid voelden. Omdat misdaden uit die tijd niet waren bestraft. Bij die vierentwintig zaten beruchte criminelen die, nog vóór de oorlog in Joegoslavië begon, vanuit Australië werkten aan een `Vrij Kroatië'. Er waren getuigen, Kroaten en Serviërs, die zeiden dat ze hun zonen naar Joegoslavië zouden sturen als het daar oorlog werd. Om de misdaden uit de Tweede Wereldoorlog te wreken.''

Dat hebben ze ook gedaan, zegt Graham Blewitt. Kroaten en Serviërs uit Australië sloten zich aan bij paramilitaire groepen in Bosnië die vreselijke misdaden begingen.

Graham Blewitt noemt de holocaust een ,,moordmachine''. ,,De uitvoerders hadden eigenlijk niets met joden te maken gehad. In Joegoslavië waren het buren tegen buren. De ene dag dronken ze samen bier bij de barbecue, de volgende dag slachtten ze elkaar af.'' Graham Blewitt vindt dat dát de misdaden ,,beestachtiger'' maakt, de daders vindt hij ,,kwaadaardiger''. ,,Het laat zien hoe dun het laagje vernis is tussen een beschaafd mens en een monster.''

Graham Blewitt zat begin 1994 in een bijna leeg kantoor. Het werk moest nog beginnen, het tribunaal had nog maar weinig mensen in dienst. Ook een hoofdaanklager was er niet. (De eerste die was benoemd, de Venezolaan Ramon Escovar, had bijna meteen ontslag genomen omdat hij in zijn eigen land minister van Binnenlandse Zaken kon worden. Hij werd pas in augustus van dat jaar opgevolgd door de Zuidafrikaan Richard Goldstone.) Graham Blewitt was alleen. Hij had, vertelt hij, anderhalve meter aan sollicitatiebrieven op zijn bureau. Vooral van diplomaten. Er waren maar weinig ervaren juristen of onderzoekers die bij het nieuwe hof wilden werken. En ook als er wél geschikte kandidaten bij waren, zou het lang duren voordat ze door de VN-sollicitatie-procedures heen waren en aan het werk konden. Graham Blewitt maakte zich daar zorgen over. Hij had haast. Het tribunaal werd in die tijd nog gezien als ,,vijgenblad'' voor de schaamte van de internationale gemeenschap die niet ingreep in de oorlog op de Balkan. Niet als een instituut dat echte misdadigers zou gaan berechten.

Maar toen gebeurde er iets, zegt Graham Blewitt. Op een nacht, in maart 1994, werd hij thuis opgebeld door de voorzitter van de VN-commissie die voorbereidend werk had gedaan voor het tribunaal – er waren getuigen gehoord en misdaden beschreven. De commissievoorzitter zei dat een Bosnisch-Kroatische politieman met de dood werd bedreigd omdat hij voor het tribunaal wilde getuigen over een bloedbad dat Bosnische Kroaten hadden aangericht in een dorp van moslims. De volgende ochtend was Graham Blewitt op het Nederlandse ministerie van Justitie, samen met het hoofd administratie van het tribunaal. Hij probeerde te regelen dat de Bosnische Kroaat in Nederland asiel kreeg. Op het ministerie werd hij opnieuw gebeld. De getuige kon mee met een buitenlands militair vliegtuig. Het toestel was opgestegen van het vliegveld in Sarajevo, maar de Bosnische Serviërs dreigden het neer te halen als het niet meteen terugkeerde. Het hoofd administratie snapte toen opeens waar het om ging, zegt Graham Blewitt. ,,Hij regelde dat ik bij het aannemen van mensen geen rekening hoefde te houden met VN-procedures en VN-voorschriften. Ik kon gaan bellen met mensen die ik kende uit het netwerk van nazi-jagers.''

Graham Blewitt haalde aanklagers en onderzoekers uit Australië, Schotland, Engeland, Amerika, Canada. Samen met hen bedacht hij de strategie die het tribunaal zou gaan volgen. Er moest, vonden ze, snel een aanklacht komen, en er moest zo snel mogelijk een verdachte worden gearresteerd. Dat wilde het publiek, dat wilden de rechters – die hadden al maandenlang niets te doen. ,,Het apparaat moest op gang moest worden gebracht'', zegt Graham Blewitt. ,,Ook om te zien waar de problemen zaten.''

Van de VN-commissie die voorbereidend werk had gedaan voor het tribunaal hadden de aanklagers veel informatie gekregen over misdaden in het noord-westen van Bosnië, rond de stad Prijedor. En in Duitsland zat al een Bosnisch-Servische verdachte vast, Dusko Tadic, die in dat gebied kampbewaker zou zijn geweest. Hij was geen zware misdadiger – nu zou hij niet meer door het tribunaal worden berecht. Maar hij had de pech dat Graham Blewitt en zijn collega's de keuze hadden gemaakt om helemaal onderaan te beginnen, op lokaal niveau, bij de ,,kleine vissen'', en dan ,,naar boven'' te werken. Dusko Tadic werd naar Den Haag gebracht, hij zit nu een straf uit van twintig jaar. ,,Nee'', zegt Graham Blewitt, ,,ik vind dat geen probleem. Dit instituut had nu eenmaal dringend een zaak nodig om geloofwaardig te zijn. Dusko Tadic was eigenlijk meer een symbool. We lieten zien dat niemand buiten bereik was. Het betekende dat we druk konden uitoefenen op anderen.''

Lip service

Er kwam veel kritiek op die strategie. Rechters van het tribunaal vonden dat meteen de militaire en politieke leiders aangeklaagd moesten worden. Ze vonden het vervelend dat ze zoveel tijd kwijt waren aan kampbewaarders en politiemannen. Maar volgens Graham Blewitt kon het niet anders: eerst moest worden bewezen dat misdaden waren begaan, wat het patroon daarin was, welk beleid erachter zat. ,,De rechters waren vooral met zichzelf en hun eigen rol bezig. Ze hadden geen idee van wat er allemaal moest gebeuren voordat een zaak in de rechtszaal kon worden behandeld.''

Ook nu is er nog kritiek op de onderzoeksstrategie. Graham Blewitt zegt dat vooral de Amerikanen het er de laatste tijd vaak over hebben. Het tribunaal zou te veel `kleine' misdadigers hebben aangeklaagd. Dat zou te veel tijd en veel geld hebben gekost. Vorig najaar verlaagde de VN het budget voor het tribunaal met twintig miljoen dollar. Graham Blewitt: ,,De Amerikanen, en ook de Britten, willen dat dit instituut zijn deuren sluit, op wat voor manier dan ook. Omdat het te duur is. De Britten komen dan met het Internationaal Strafhof dat er nu is. En er wordt gezegd dat verdachten ook in ex-Joegoslavië berecht kunnen worden.''

Er is, zegt Graham Blewitt, nog wel lip service. Niemand zal zeggen dat de vervolging van oorlogsmisdadigers niet belangrijk is. ,,Maar de internationale gemeenschap wordt ongeduldig. Men denkt: Miloševic wordt nu berecht, het is wel goed zo.'' Graham Blewitt noemt het gebrek aan steun ,,teleurstellend''. Hij zegt dat zijn collega's er veel last van hebben. ,,Mensen gaan op zoek naar een andere baan.'' Hij denkt niet dat dat komt omdat het tribunaal over vier jaar klaar moet zijn met alle rechtszaken. ,,Er komt een moment dat mensen om die reden weggaan. Maar nu is dat nog te vroeg.''

De VS steunden het tribunaal jarenlang wél, zegt Graham Blewitt. De Amerikanen waren het volgens hem ook lange tijd eens met de keuzes die waren gemaakt. In 1994, toen hij dringend medewerkers nodig had, stuurde de regering in Washington tweeëntwintig mensen naar Den Haag – gratis. Graham Blewitt was er blij mee. Er waren mensen bij die veel van de Balkan wisten en daar ook onderzoek hadden gedaan. Maar ze kwamen niet alleen om te helpen. De VS wilden ook graag weten wat er in het tribunaal gebeurde. ,,Ik heb hen een keer getest. Er was een reorganisatie en mensen verhuisden van kamer. Ik zette de Amerikanen aan het eind van de gang. Ze protesteerden, ze zeiden: `Maar dan kunnen we niet meer zien wie er bij de hoofdaanklager naar binnen gaat.' Ik moest erom lachen, zij ook. Ze maakten er geen geheim van dat ze vaak naar hun ambassade gingen. Soms zeiden ze: `Ik moet vroeg weg, ik moet nog bij de ambassade langs.' We betaalden hun salaris niet, dus we hadden geen controle over hen.''

Er waren meer landen die personeel uitleenden. Er werden ook computers gegeven, boeken, videoapparatuur. En de afgelopen jaren kwam er bij het tribunaal ook geld binnen voor speciale projecten, bijvoorbeeld voor het onderzoek naar massagraven in Kosovo. Onderzoekers van het tribunaal hebben tegen NRC Handelsblad gezegd dat ook de NAVO geld heeft gegeven voor een speciaal project: een onderzoek naar mogelijke misdaden die in 2001 in Macedonië werden gepleegd. De NAVO vroeg om zo'n onderzoek toen ze in Macedonië was om toe te zien op een vredesakkoord tussen de Slavische meerderheid in dat land en Albanezen. Graham Blewitt bevestigt dat. De NAVO, zegt hij, dacht dat de aanwezigheid van tribunaalonderzoekers in dat land preventief zou werken. De twee partijen zouden zich dan beter gedragen. Het tribunaal vond de misdaden die in Macedonië waren gepleegd volgens Graham Blewitt ,,niet zo indrukwekkend'' als de misdaden die eerder in Bosnië en Kosovo waren gepleegd. Uit zichzelf was het tribunaal er niet aan begonnen. ,,Maar de NAVO stond op en neer te springen. Ze wilden ons er heel graag bij hebben. Wij zeiden: `We hebben het druk, en we hebben geen middelen. Die zullen van jullie moeten komen.''' De donaties – volgens onderzoekers een bedrag van zo'n 700.000 euro – kwamen van verschillende NAVO-lidstaten. Graham Blewitt noemt dat ,,een normale budgetprocedure''.

Er werd een onderzoeksteam opgericht voor Macedonië en dat zal, zegt Blewitt, dit jaar leiden tot één aanklacht. Of het niet raar is dat het tribunaal op verzoek en tegen betaling oorlogsmisdaden onderzoekt? ,,Zo kun je erover denken'', zegt Graham Blewitt. ,,Maar dit onderzoek valt binnen ons mandaat, en onze aanwezigheid heeft een afschrikwekkend effect gehad. Al meteen na het begin van de conflicten stuurden we een boodschap naar de regering in Skopje: denk eraan dat wij in actie komen als de troepen zich misdragen. Daarna gingen er instructies naar de legeronderdelen: doe niets verkeerd. De regering en de generaals realiseerden zich wat het betekende als wij ons ermee bemoeiden.''

Films en fietsen

Graham Blewitt is tevreden over wat het Joegoslavië-tribunaal de afgelopen tien jaar heeft gedaan en wat dat betekent. ,,Er is een bijdrage geleverd aan het stoppen van de straffeloosheid. Het heeft geleid tot de oprichting van het Sierra Leone-tribunaal en het Internationaal Strafhof.'' Natuurlijk vindt ook Graham Blewitt, net als bijvoorbeeld de Amerikaanse regering, dat de rechtszaken van het tribunaal te lang duren. En ook hij was geschokt door het nieuws, in de zomer van 2000, dat Servische en Kroatische advocaten een deel van hun salaris, betaald door de VN, delen met hun cliënten. Graham Blewitt denkt dat het te maken heeft met de achtergrond van de mensen die in het tribunaal werken. Ze hebben vaak geen ervaring met het rechtssysteem dat daar wordt gebruikt, het common law-systeem waarbij al het bewijs in de rechtszaal moet worden gepresenteerd. Dat werkt alleen goed en efficiënt, zegt Graham Blewitt, als er ,,wederzijds begrip en respect'' is bij de verschillende partijen. ,,Dan kunnen er bijvoorbeeld ook informele, off the record gesprekken worden gevoerd over een zaak. Je weet, als je in zo'n rechtssysteem opgroeit, wie professioneel is en wie niet.'' Graham Blewitt vindt dat er bij de advocaten, de aanklagers en ,,tot op zekere hoogte'' ook bij de rechters van het tribunaal te weinig wederzijds respect was, en te weinig begrip. ,,Daardoor ging het te vaak over andere dingen dan de zaak zelf. Dat is frustrerend, procedures duren dan lang.'' Hij vindt dat het nu beter gaat. Mensen leren hoe het werkt. ,,Het is een natuurlijke ontwikkeling. Ik zou niet weten hoe we dit hadden kunnen vermijden.''

In juli 1995 werden in de Bosnische enclave Srebrenica zo'n zevenduizend moslims vermoord door Bosnische Serviërs. Het tribunaal werkte in die tijd aan een aanklacht tegen de militaire en politieke leiders van de Bosnische Serviërs, Ratko Mladic en Radovan Karadzic, voor oorlogsmisdaden tijdens de belegering van Sarajevo. De aanklacht was net ná het bloedbad klaar. Graham Blewitt: ,,We zullen nooit weten wat er was gebeurd als we er eerder mee waren gekomen. Of het invloed zou hebben gehad. Ik ben bang van niet.''

Er werd een onderzoeksteam opgericht, en het tribunaal wilde graag horen wat de militairen van Dutchbat hadden meegemaakt. De Nederlanders waren in Srebrenica om de enclave, door de VN uitgeroepen tot `veilig gebied', te beschermen. Maar het ministerie van Defensie vond het niet goed dat onderzoekers van het tribunaal bij de debriefing waren, zegt Graham Blewitt. ,,Zij zouden wel bepalen wat voor ons belangrijke informatie was. Wij zeiden: het is aan óns om dat te doen. Maar dat gevecht hebben we verloren. Het was heel duidelijk dat de Nederlanders bezig waren met damage control, ze vonden dat wij daar niets mee te maken hadden.'' Graham Blewitt is er nog steeds niet zeker van dat het tribunaal alle belangrijke informatie over Srebrenica van de Nederlanders heeft gekregen. Een voorbeeld? ,,Er was materiaal vernietigd, een fotorolletje. Wij hebben nooit kunnen geloven dat dat een ongeluk was. Dat zou zo slordig en onprofessioneel zijn geweest. Dat gebeurt gewoon niet. Ik denk dat het onderdeel was van de cover-up.''

Graham Blewitt begrijpt wel, zegt hij, dat Srebrenica voor Nederland een `trauma' is. ,,Mensen blijven zich afvragen of het anders had kunnen lopen als de Nederlandse militairen méér hadden gedaan.'' Hij heeft daar zelf wel ,,een mening'' over, maar daar wil hij niets over zeggen. ,,Het tribunaal gaat over criminele verantwoordelijkheid. Wat ik vind doet er niet toe.'' Graham Blewitt wil het veel liever hebben over de dankbaarheid die hij voelt voor Nederland. Omdat hij er tien jaar lang zo prettig heeft gewoond. Hij heeft er aardige mensen ontmoet, hij heeft veel films gezien, lekker gefietst, en hij heeft erg vaak lekker kunnen eten. ,,Het was voor het eerst dat ik buiten Australië woonde, en ik heb daar geen enkel probleem mee gehad.''

Nu gaat hij terug naar Australië. Een aanbod om in Irak te gaan werken als aanklager heeft hij afgewezen. De Australische oppositiepartij Labor heeft beloofd dat oorlogsmisdadigers uit recente conflicten vervolgd zullen worden als die partij dit jaar de verkiezingen wint. Graham Blewitt wil daar dan graag aan meedoen. Als Labor verliest, gaat hij ,,nadenken'' en misschien schrijft hij een boek over het Joegoslavië-tribunaal. ,,Of twee boeken. Eén over het werk, en één over de intriges.''