De les van Paaseiland

De Paaseilanders zaten als ratten in de val, al hun bomen waren gekapt. Geen kano's meer. De wereld staat eenzelfde ramp te wachten, zegt de Amerikaanse bioloog Jared Diamond.

`DE MENSHEID BEVINDT zich in een overvolle reddingsboot, en die boot zal zinken als we niets doen. We zullen met zijn allen minder moeten consumeren. Dat lijkt misschien onmogelijk, maar hetzelfde consumptieniveau blijven volhouden is helemaal onmogelijk. Om Churchills woorden over democratie als politiek systeem te parafraseren: minder consumeren is een onaantrekkelijke oplossing, maar alle alternatieven zijn nog veel onaantrekkelijker.''

Het is de Amerikaanse bioloog Jared Diamond die deze onheilstijding verkondigt. Diamond maakte wereldwijd naam met zijn boek `Guns, germs and steel' uit 1997, waarin hij de verschillen tussen arm en rijk in de wereld verklaart aan de hand van biogeografische achtergronden. Door gunstige klimaatomstandigheden en de ligging op een groot continent met veel uitwisselingsmogelijkheden, was de Vruchtbare Halve Maan, het gebied rond het huidige Iran en Irak, de plaats op aarde waar zesduizend jaar voor onze jaartelling de veehouderij en de landbouw voor het eerst tot ontwikkeling kwamen en waar later het eerste schrift ontstond. De innovaties spreidden zich snel uit over Azië en Europa. Duizenden jaren later gaf dat uiteindelijk de Europeanen de technologische voorsprong en vooral de ongevoeligheid voor ziektekiemen die het mogelijk maakten dat zij de hele wereld koloniseerden. `Guns, germs and steel' is alom geprezen omdat het voor een groot publiek voor het eerst een vrij complete verklaring geeft voor de scheve verdeling van arm en rijk op de wereld. Zijn verklaring rekent af met de ouderwetse overtuiging dat de verschillen in rijkdom in de wereld zijn te verklaren uit raciale en godsdienstige verschillen. Volgens Diamond is het puur een kwestie van verschillen in kansen die voortkomen uit biogeografische verschillen.

Inmiddels heeft Diamond een nieuw boek afgerond (werktitel `Collapses') dat gaat over de oorzaken van de dramatische ondergang van bepaalde vroegere beschavingen. Volgens Diamond zijn de ineenstortingen vaak te herleiden tot verkeerde beslissingen en kortzichtige keuzes. Het boek zal dit najaar verschijnen.

``Uit de ondergang van vroegere beschavingen kunnen we zeer specifieke lessen trekken'', zegt Diamond. ``Mijn nieuwe boek gaat behalve over ingestorte samenlevingen, ook over beschavingen die de ondergang wisten te voorkomen. Ten slotte beschrijf ik moderne samenlevingen die het risico lopen om ineen te storten en wat we eraan kunnen doen om dat te voorkomen.''

``Ik analyseer hoofdzakelijk ineenstortingen die veroorzaakt zijn door problemen met de energie- of milieuvoorraden of bevolkingsaanwas. De ineenstortingen uit het verleden die ik leerzaam vond waren bijvoorbeeld de Paaseiland-samenleving, de Anasazi-samenleving in het zuidwesten van de Verenigde Staten, de Maya-beschaving in Mexico, de samenleving van de Vruchtbare Halve Maan die de bakermat vormde voor de Europese beschaving en Angkor Wat in Zuidoost Azië. Waarom maakten sommige samenlevingen de verkeerde keuzes? En hoe kunnen we dat in de toekomst voorkomen? Dat zijn de vragen die mij bezighouden.''

Diamond was jarenlang hoogleraar fysiologie maar sinds kort werkt hij alshoogleraar geografie aan University of California in Los Angeles. Deze maand bezocht hij Nederland op uitnodiging van de Koninklijke Nederlands Aardkundig Genootschap voor het geven van de Groeneveldlezing. In twee van de statige zalen van het kasteel Groeneveld in Baarn hield Diamond zijn verhaal, op een klein podium tussen de schuifdeuren, en heen en weer pendelend tussen het publiek in beide zalen.

Samenwerking en uitwisseling is cruciaal, zegt Diamond. ``Dat heeft de geschiedenis meermalen bewezen.'' Een belangrijke les is bijvoorbeeld die van de ondergang van de beschaving van Paaseiland. De Polynesiërs koloniseerden Paaseiland in de Stille Zuidzee ergens rond 800 na Christus. Het eiland ligt zo afgelegen (de afstand tot het dichtstbijzijnde eiland is 2500 kilometer, het vasteland is meer dan 3200 kilometer verwijderd) dat er geen contact meer was met andere beschavingen. Oorspronkelijk was het eiland geheel bebost, maar de Polynesiërs kapten het bos om landbouwgrond vrij te maken, voor brandhout en om kano's te maken. Veel bomen sneuvelden ook omdat de Polynesiërs houten palen gebruikten als rollers en hefbomen voor het transport van de gigantische stenen beelden die zij uit de rotsen hakten. De bevolking groeide tot 10.000 mensen totdat na 800 jaar rond het jaar 1600 iedere boom op het eiland was gekapt.

Diamond: ``De beelden konden niet meer worden vervoerd, er was geen brandhout meer en er konden geen kano's meer worden gemaakt. Tonijn en zeeschildpadden, die tot dan toe de belangrijkste bron van dierlijk eiwit waren geweest, verdwenen van het menu. De samenleving stortte ineen, waarbij de Polynesiërs zich overgaven aan kannibalisme, omdat de mens nu het enige grote dier was dat gegeten kon worden. Er bleef een bevolking over van slechts 2000 op een kaal eiland, zonder uitzicht op herstel. De Paaseilanders hebben in feite ecologische zelfmoord gepleegd'', aldus Diamond.

Het tragische lot van Paaseilandbeschaving is volgens Diamond een waarschuwing aan de wereldbevolking. ``Net als het Paaseiland geïsoleerd ligt middenin de Stille Oceaan is de planeet aarde het enige toevluchtsoord van de mensheid. We kunnen nergens naartoe en van niemand van buitenaf hulp verwachten.

``Door de globalisering is de hele wereld één gigantische gemeenschap geworden. Landen kunnen niet langer in isolatie bestaan. Iedereen kan e-mailen en cola drinken, maar tegelijkertijd vind je de hoogste concentratie giftige pcb's in de moedermelk bij een van de meest geïsoleerde volken ter wereld, de Inuit. Die vervuiling produceren ze niet zelf maar die komt uit de VS en Europa.''

Volgens Diamond is kortzichtigheid de vijand van de mensheid. Milieuproblemen moeten worden opgelost door naar de lange termijn te kijken en duurzaam met grondstoffen en voedingsmiddelen om te gaan. Hij noemt overbevissing als één van de grote problemen in de wereld. ``De visserij-sector is op dit moment economisch niet rendabel. Alleen dankzij subsidie van de overheid blijft het in stand. Het is een perverse economie, en Europa en Azië zijn de grootste boosdoeners. Maar als we de visvangst wat beter zouden reguleren, en op intelligente wijze rekening zouden houden met de duurzaamheid, dan zouden we per saldo zelfs meer vis kunnen vangen dan wij nu doen op een niet-duurzame en dus eindige manier.

``Het arsenaal aan bestaansmiddelen is nog steeds ongelijk verdeeld in de wereld'', zegt Diamond. ``De landbouw in gematigde streken is veel productiever, voornamelijk omdat je in de tropen te maken hebt met arme grond en veel meer ziektes. Voor een tropisch land is het dus eigenlijk niet zo verstandig om in te zetten op landbouw als voornaamste bron van inkomsten.''

Volgens Diamond moeten leiders daarom goed kijken naar de biogeografische omstandigheden in hun land en op basis daarvan een langetermijnvisie ontwikkelen: ``Landen in tropisch Zuidoost Azië hebben ervoor gekozen eerst hun problemen met infectieziektes op te lossen door veel te investeren in een goede gezondheidszorg. Dat heeft gewerkt, want die landen zijn nu enorm succesvol. Zuid-Korea, Maleisië, Taiwan en Hongkong zijn de snelst groeiende economieën ter wereld. Tropisch Zuidoost Azië kan dienen als rolmodel voor Afrikaanse landen. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat hetzelfde daar niet zou werken.

``Een ander voorbeeld is Australië. Dit enorme land is nu voor het grootste deel gewijd aan extensieve veeteelt. Maar efficiënt is dat bij lange na niet. Uit studies blijkt dat 99 procent van de inkomsten worden verkregen uit één procent van de gebruikte landoppervlakte. De vraag is dus of de rest het land niet beter gebruikt kan worden voor natuurparken, mijnbouw of andere zaken.''

Evolutie is niet voorspelbaar, evenmin als toekomstige ontwikkelingen in menselijke beschavingen. Toch trekt u de lijnen door. Mag dat zomaar?

Diamond: ``Ten eerste: mijn boek gaat over het verleden. Wat ik doe is daarom niet voorspellen, predicting, maar retrodicting. Ik wil een verklaring geven voor iets wat al gebeurd is. En wat betreft het voorspellen van evolutie: ja en nee. Je kunt wel algemene dingen voorspellen. We kunnen met aardige zekerheid stellen dat er meer exotische soorten in het milieu zullen komen. Soorten die bijvoorbeeld in het ballastwater van schepen mee reizen naar een nieuwe omgeving waar ze oorspronkelijk niet thuishoren. Ze veroorzaken problemen die miljarden euro's kosten. We kunnen verder voorspellen dat die invasive species voornamelijk van de grote continenten afkomstig zullen zijn: Oost-Azië en Europa, en ze zullen niet zo snel komen uit bijvoorbeeld Australië. Die voorspelling kan ik veilig doen.

``Bij het interpreteren van de geschiedenis kan ik een patroon distilleren van gebieden die veel wilde soorten hadden die zich leenden voor domesticatie. En je kunt precies omschrijven wat de eigenschappen van de soorten moet zijn geweest: granen met grote zaden en grote plantenetende dieren met een bepaalde sociale structuur. Als we dan bijvoorbeeld naar Australië kijken en het aantal wilde granen met grote zaden tellen, dan blijkt er maar één te zijn. In dit geval kunnen we daaruit veilig concluderen dat dit één van de achterliggende patronen moet zijn geweest waarom de landbouw voor de kolonisatie van Australië hier nooit tot ontwikkeling is gekomen.''

Maar dan nog, verschillende samenlevingen op aarde hebben onafhankelijk bijvoorbeeld het schrift ontwikkeld. Is de mens voorbestemd om het schrift te ontwikkelen, gegeven de juiste biogeografische ingrediënten?

``Onder zeer speciale omstandigheden. In de wereldgeschiedenis is het schrift slechts driemaal onafhankelijk ontstaan: in het Midden-Oosten, in China en in Mexico. Alle andere schriften zijn afgeleid van die drie uitvindingen. Een wiskundige zou zeggen: er zijn noodzakelijke en gunstige omstandigheden. Noodzakelijke omstandigheden om het schrift te laten ontstaan zijn een lange geschiedenis van een complexe samenleving met een centrale overheid en sociale gelaagdheid van gespecialiseerde groepen: bureaucraten, boeren en belastingophalers enzovoort.

``De gunstige omstandigheden vergen vervolgens heel wat meer tijd. Bijvoorbeeld het Inca-rijk voldeed tegen het einde aan al die noodzakelijke condities, maar zij waren nog niet bij het schrift uitgekomen. Daar hadden zij misschien nog duizend jaar voor nodig gehad.''

U schreef dat het schrift in eerste instantie voor de administratie werd gebruikt?

``Dat klopt voor de ontwikkeling van het schrift in de Vruchtbare Halve Maan, maar in China en Mexico begon men om andere redenen met schrijven. Het vroegste schrift in Mexico bestaat uit koninklijke propaganda. En het vroegste schrift in China is verrassend genoeg waarzeggerij: `Als het kind geboren wordt op een Keng-dag, dan zal het een extreem voorspoedig leven krijgen'. Het kan natuurlijk zijn dat het allereerste schrift in China en Mexico hebben verloren, bedoeld was om schapen en korenschoven te tellen. Maar uit het bewijs dat we hebben, moeten we concluderen dat het schrift aanvankelijk voor drie verschillende doelen is ontwikkeld.''

Uw nieuwe boek gaat over ineenstortingen van beschavingen. Bestaat er een recept voor de ondergang?

``Ja, er zijn een heleboel algemene patronen te ontwaren. Een daarvan is bijvoorbeeld dat samenlevingen kort na het bereiken van hun piek nogal plotseling ineen lijken te storten. De reden daarvoor is dat deze samenlevingen op hun hoogtepunt de grootste bevolking hebben en dat zaken die op dat moment gebeuren de grootste impact hebben. Ineenstortingen zijn meestal plotseling.

``Een ander patroon is dat ingestorte samenlevingen leiders hadden die alleen op korte termijn vooruit dachten, om zichzelf te verrijken of om aan de macht te blijven. Deze leiders dachten niet aan de lange termijn problemen. De meeste van deze ingestorte samenlevingen slaagden er niet in de beschikbare grondstoffen goed te beheren, zoals bossen, visbestanden en zoet water. Sommigen hadden ook problemen met hun buren, zelfs hun bondgenoten stopten hun steun en vielen hen aan.

``Omgekeerd zie je dat samenlevingen die de ondergang wisten te voorkomen leiders hadden die een langetermijn visie hadden. Bijvoorbeeld de leiders van Japan in de zeventiende eeuw keken naar de langetermijn om de ontbossing te voorkomen. In de moderne wereld hebben sommige bedrijven een speciale afdeling die zich bezighoudt met de langetermijn problemen, zoals bijvoorbeeld Shell. Dat is een goede manier om niet verrast te worden. Samenlevingen die ineenstorting weten te voorkomen zijn diegenen die bereid zijn hun kernwaarden opnieuw te evalueren.

Denkt u dat u vanuit uw theorieën kunt voorspellen welke moderne samenlevingen ten onder zullen gaan?

``Ja en nee. Ik kan ruwweg voorspellen wat er zal gebeuren als mensen bepaalde dingen doen of nalaten, maar ik kan uiteraard niet voorspellen welke beslissing zij zullen nemen. De wereld zit reeds op een niet-duurzame koers, dus als mensen geen rekening houden met alle overbevolkings- en milieuproblemen van vandaag, dan zal het verder bergafwaarts gaan. Dat kan ik met 100 procent zekerheid voorspellen. Ik kan ook voorspellen dat als we grote moeite doen om deze problemen op te lossen, dat we daar waarschijnlijk in zullen slagen. Maar ik kan niet voorspellen of mensen zich zullen laten overtuigen door George Bush of door het Wereldnatuurfonds.''