Anna en Oprah

Je kunt veel zeggen van Amerikanen, maar niet dat ze nergens in geloven. Talkshow-ster Oprah Winfrey gelooft in heel veel dingen; ze gelooft bijvoorbeeld dat kunst een beter mens van je maakt. Voor haar boekenclub op televisie koos Oprah deze maand Tolstoj's Anna Karenina. Gevolg: een nieuwe Engelse vertaling van de grote Russische roman staat nu al nummer één op de bestsellerlijsten van de Verenigde Staten. Deze zomer zal je overal in dat land, op stranden en in zwembaden, lezers aantreffen met deze vuistdikke klassieker, voorzien van een door Oprah's boekenclub geleverde lijst met personages en een handig uitspraakgidsje voor de Russische namen. In huiskamers en in wachtkamers, onder de droogkap en in bedrijfskantines zal worden gediscussieerd over de tragische liefde van Anna voor graaf Vronsky. Oprah zelf leest met ons mee: Anna Karenina, schrijft ze op haar website, is zo'n boek waarvan ze al heel lang het gevoel had dat ze het moest lezen, maar ze was er ook bang voor.: ,,Let's not be scared of it. I am going to team up with all of you, and we'll read it together.'' Zeg het maar, Oprah: Anna Karenina is ,,een van de grootste liefdesgeschiedenissen aller tijden'', nee, ,,een van de grootste boeken uit de wereldliteratuur.''

Celebrate books!

Het is de onvoorspelbaarheid van de massacultuur. Had je een maand geleden gezegd dat Amerikanen zich massaal op een 900 bladzijden dikke negentiende-eeuwse roman zouden storten, je was voor gek verklaard. Dat de televisie erin slaagt mensen over te halen de televisie uit te zetten en een boek te pakken, gaat tegen alle gemakzuchtige somberheden van cultuurpessimisten in. En dat Oprah er rond voor uitkomt dat ze het boek zelf nog niet heeft gelezen, is een meesterzet; niemand kan nu het gevoel hebben dat hij vernederd wordt door een gigantische portie hoge cultuur. Samen met Oprah beklimmen we deze duizelingwekkende literaire berg.

Ik houd wel van die evangelische toon, die quasi-religieuze variant van het oude socialistische ideaal van zelfverheffing. Vóór Tolstojs roman heeft Oprah al boeken van Carson McCullers, Marquez en Harper Lee gekozen; allemaal goede literaire boeken, allemaal meteen honderdduizenden exemplaren verkocht en gelezen ook, anders kan je niet meepraten met Oprah's lezersforum.

En nu de hamvraag: zou zoiets in Nederland ook kunnen?

Nee.

In Nederland is cultuur sinds jaar en dag het onderwerp van een vermoeiende sociale strijd, waarbij alles wat voor `hoge' cultuur doorgaat, en waar je dus geacht wordt tegenop te kijken, als hautain en elitair wordt gezien. Grote kunst wordt in Nederland meestal als een persoonlijke belediging ervaren. Wie ben jij om mij te zeggen dat ik ergens ontzag voor moet hebben? Vandaar dat de mensen die kunst aan een groot publiek aanbieden, altijd verschrikkelijk hun best doen om hun kunst niet op kunst te laten lijken. Gezellige kunst, kunst waarmee iedereen moeiteloos kan inhaken, dat kan er nog wel mee door vandaar al die hopeloze boekenprogramma's, die na zes mislukte afleveringen weer stilletjes worden afgevoerd; zoals het programma van de vooraf overal geïnterviewde Sylvana Simons, volgens wie je pas echt van een boek kunt genieten, wanneer je besluit het helemaal niet te lezen, en het oudbakken boekencabaret van Henk Spaan, die er op een verbluffende manier in slaagt ieder boek op Kees de jongen te laten lijken. Waarna door de omroepbonzen en netmanagers met veel krokodillentranen wordt vastgesteld dat ze het opnieuw geprobeerd hebben, maar dat het nooit wat zal worden, boeken op televisie. Omroepbonzen kijken helemaal nergens tegenop, en al helemaal niet tegen kunst. Daarom zullen ze er alles aan doen om de kijker in bescherming te nemen tegen Anna Karenina.

Voordat het dagelijkse cultuurprogramma TV3 van start ging, liet de eindredacteur uitgebreid onderzoek doen naar de culturele behoeften van de

Nederlandse televisiekijker. Die bleken niet erg groot te zijn. Zo was er bijvoorbeeld bar weinig belangstelling voor ballet, en dan eigenlijk alleen in Hollandse bejaardentehuizen. Boeken werden nog maar mondjesmaat gelezen, en ook al niet door jongeren. Enzovoort. Als wanhoopsoffensief tegen al die desinteresse, en om de kijker tegemoet te komen in zijn afkeer van de besloten kunstwereld, had de eindredacteur een slagzin voor zijn programma bedacht: de kunst trekt zijn jasje uit.

De kunst trekt zijn jasje uit daarmee bedoelde de eindredacteur dat in zijn programma niet sjiek gedaan zou worden over kunst, en dat hoge cultuur met lage cultuur vermengd zou worden. Een omroepblad vroeg me naar mijn mening, en ik zei dat ook ik helemaal voor een vermenging van hoge en lage cultuur was, maar dat dat in Nederland meestal betekende dat er over zogenaamde hoge cultuur helemaal niet meer gesproken werd; ik hoopte dat de eindredacteuren van het kunstprogramma nog wel ten minste drie stukken van Shakespeare konden noemen. Dat staaltje van culturele arrogantie werd onmiddellijk afgestraft in Trouw. Mijn uitspraak, luidde het verontwaardigde commentaar, ,,tekent de verbetenheid waarmee de elite haar terrein bewaakt. Kunst met een grote K is weggelegd voor de happy few, die ook de minder toegankelijke uitingen van opera, ballet en beeldende kunst weten te waarderen.''

Over verbetenheid gesproken. Lees dat van onvervalste Hollandse kunstrancune doortrokken citaat en het is meteen duidelijk waarom de kunst in Nederland in zo'n benarde sociale positie is terechtgekomen. Kennis van Shakespeare wordt gelijkgesteld met elitaire hoogmoed, een sociaal handigheidje om je beter te voelen dan een ander. Om kunst te delen met iedereen, moet je dus eerst Shakespeare afschaffen. Of Tolstoj.

Het is een van de grootste misvattingen van deze tijd dat mensen zouden weten wat ze willen. Als de eindredacteur van TV3 in zijn onderzoek aan zijn potentiële kijkers had gevraagd of ze van plan waren tijdens hun zomervakantie Anna Karenina lezen, dan was het percentage dat `ja' geantwoord zou hebben vast en zeker nog veel lager geweest dan het percentage bejaarde balletliefhebbers. Dat soort onderzoeken zegt niets het laat alleen maar zien hoe bang Nederlanders zijn voor kunst, veel banger dan Oprah ooit geweest is voor Anna.

Ik lees deze zomer met haar mee.