Wantrouwen verdeelt Congo

De steeds oplaaiende strijd rond de grensstad Bukavu en een couppoging vorige week in de hoofdstad Kinshasa tonen dat de vrede in Congo uiterst fragiel is. ,,Het vredesakkoord is nog wel in stand, maar het werkt niet.''

,,De zaak staat op scherp in Congo'', zegt Hans Romkema. Hij is werkzaam bij de Zweedse non-gouvernementele hulporganisatie Life & Peace Institute in Bukavu, een grensstad in het oosten van Congo.

,,Banyamulenge [Congolese Tutsi's, red.] vluchten massaal naar Rwanda. Er is niet op grote schaal gemoord, maar er zijn wel huizen in brand gestoken en er is geplunderd. Er is een sterke beweging om Banyamulenge weg te jagen. We kunnen niet spreken over een genocide, maar dat is bijna wel zover.'' Vorig jaar al werden in de provincie Ituri, onder het oog van de VN-vredesmacht, 500 burgers vermoord bij gevechten tussen twee strijdende milities.

,,Het vredesakkoord is nog wel in stand, maar het werkt niet'', zegt Romkema. Het akkoord, gesloten in 2003, bepaalde de vorming van een eenheidsregering en nationaal leger waarin alle groepen – president Kabila en zijn aanhang, twee rebellengroepen, oppositie en belangengroepen vertegenwoordigd moesten zijn. Na vijf jaar burgeroorlog, waarin drie miljoen doden vielen, koesteren zij een diepgeworteld wantrouwen. Machtspelletjes tussen de groepen onderling, en langs tribale en etnische lijnen leiden tot spanningen en veroorzaken uiteindelijk conflicten, zoals in Kivu.

Daar is een veelvoud van strijdende troepen actief: milities van Banyamulenge, Hutu-rebellen, dissidente legergroepen en het Congolese regeringsleger. Aan de grens groeit de spanning, mede door toestromende vluchtelingen. Rwanda en Burundi hebben hun legermacht aan de grens vergroot. ,,Het is uiterst gevaarlijk in Kivu'', zegt Romkema.

De regering in Kinshasa beschuldigt Rwanda van steun aan de opstandelingen die Bukavu probeerden te veroveren. Romkema: ,,In Congo wordt al snel gedacht dat achter alle ellende de Rwandezen zitten. Dat is deels ook waar, maar de echte oorzaak is de gebrekkige staatsstructuur in het land zelf.''

De Congolese regering heeft een beperkt bereik in het verdeelde en door de oorlog vernielde land, dat de oppervlakte van bijna heel West-Europa heeft. Daarbij: ,,Het leiderschap is, op enkele uitzonderingen, corrupt en incompetent. Mensen luisteren dan uit veiligheidsoverwegingen weer snel naar de eigen politieke of tribale leider. Wat Congo mist, is een sterk leider die in staat is mensen, en het hele leger, aan zich te binden'', meent Romkema.

De problemen in Bukavu begonnen toen soldaten die tijdens de oorlog lid waren van de rebellenbeweging RCD-Goma de orders van hun eigen leider volgden en niet die van het opperbevel van het nationale leger. ,,Als de regering in Kinshasa vervolgens met één boodschap was gekomen, was het nooit zo ver gekomen.''

Kabila kampt echter met eigen problemen. Afgelopen vrijdag probeerden leden van zijn presidentiële garde een staatsgreep te plegen. Dat mislukte, maar leidde wel tot onrust in de hoofdstad zelf. Geruchten gaan dat hardliners uit de zuidelijke regio Katanga (waar Kabila vandaan komt) de coup hebben beraamd. Zij zouden ontevreden zijn over het feit dat ze na de vorming van de eenheidsregering hun banen verloren, en Kabila proberen tegen te werken.

Romkema zegt niet te vrezen dat Rwandese troepen – net als tijdens de burgeroorlog in Congo toen Rwanda de RCD-rebellen steunde – de grens zullen oversteken om bepaalde milities te helpen. ,,Rwanda is, terecht, door de internationale gemeenschap kortgeknipt.''

,,Nee, als er nu een oorlog uitbreekt in Congo, zal die erger zijn dan de voorgaande in 1996 en 1998. De inmenging van buitenlandse troepen zorgde toen nog voor enige stabiliteit in de regio's die door hen waren veroverd. Nu zou er chaos uitbreken: geen van de partijen is zo sterk als het Rwandese leger was, dus zullen het allemaal kleine eilandjes worden met warlords die elkaar bevechten. Die zijn minder sterk, maar hebben vooral niet het gevoel dat ze rekenschap moeten afleggen tegenover de Congolese bevolking of de internationale gemeenschap, wat Rwanda nog wel heeft. Je ziet het nu al met generaal Nkunda [die vorige week Bukavu veroverde en nu dreigt met nieuw geweld, red.]. Hij is al bijna een onafhankelijke entiteit. Congo zal desintegreren als het zover komt.''

Romkema ziet geen onmiddellijke oplossing. De internationale gemeenschap – met name België, Frankrijk en de Verenigde Staten – hebben volgens hem tijdens de vredesbesprekingen te weinig gedaan om een echte eenheid te creëren. ,,Kabila is bijvoorbeeld nooit gedwongen om afstand te nemen van de extremisten binnen zijn partij.'' Deze groep wil nog steeds alleenheerschappij over Congo. ,,Tachtig procent van de problemen in Congo worden daardoor veroorzaakt.''

Romkema noemt het ,,struisvogelpolitiek''. ,,De internationale gemeenschap wil het conflict zo simpel mogelijk houden: de transitie naar vrede moét slagen en dan kunnen er snel verkiezingen worden gehouden. Misschien dat zoiets in Irak of Afghanistan uiteindelijk werkt, maar in een land als Congo zeker niet.''