Manet tovert met dreigend groene zee

Een man met een witte broek en een donker flodderig jasje staat wijdbeens op het strand en staart over de zee. We zien hem op de rug. Hij heeft een strohoed op en draagt een parasol. Om hem heen nog meer parasollen en vluchtig aangeduide vrouwenfiguren in modieuze jurken met flapperende voiles voor de ogen. Je ziet dat het waait en je hoort de zee ruisen. Het mooist zijn de kinderen. Hoe is het mogelijk dat een schilder in niet meer dan drie, vier vegen een jongetje in een matrozenpakje kan wegzetten. Hij is, met zijn schepje, direct te herkennen als een kind uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Je hoeft de afzonderlijke steken in zijn kniekousen niet te zien om te weten dat ze grofgebreid zijn. En de bewonderaars van de glans van parels en zijde van onze fijnschilders uit de Gouden Eeuw zullen het moeten erkennen: ook dit is stofuitdrukking. De schilder die dat kan is een soort tovenaar.

Manet en de zee. Een consequentere tentoonstelling is bijna niet mogelijk. In het Van Goghmuseum hangen ongeveer dertig zeestukken van Edouard Manet omringd door vergelijkbare werken van impressionistische en minder impressionistische tijdgenoten, zoals Gustave Courbet, James McNeill Whistler, Claude Monet en Auguste Renoir. We zien korrelige branding van Courbet, een zee als een korenveld van Renoir en vage, bijna decoratieve Whistlers ter vergelijking. Maar Manet vormt het middelpunt. In het begin van zijn carrière was hij jarenlang verguisd door het publiek en de risee op officiële tentoonstellingen in Parijs. Tot hij werd opgetild in de vaart der volkeren door de criticus Emile Zola, die kunst beschouwde als een blik op de werkelijkheid gezien door een temperament.

De schilderijen waarmee Manet in Parijs zoveel weerstand opriep waren doorgaans figuurstukken: onorthodox, grof en vegerig geschilderde prostituees, dronkenlappen, maar ook crititci, intellectuelen en zijn eigen familie. Vaak afspiegelingen van het grotestadsleven waarin hij zich zo thuisvoelde. De zeestukken schilderde hij wanneer hij in de zomer de stad ontvluchtte. Op vakantie? Vergeet het maar, een schilder is nooit op vakantie. Dat blijkt wel op deze tentoonstelling. De zee is groen, nu en dan van een bijna dreigend groen, dat door de zwarte vegen van boten, pieren of figuren op het strand verdiept wordt. Manet kwam in deze stukken tot ongebruikelijke afsnijdingen. De schepen zijn soms geheel naar de zijkant verschoven en omringen de zee in het midden. Het lijkt of de schilder er groot plezier in had om de abstractie zo ver mogelijk op te voeren. Soms vereenvoudigde hij zo sterk dat zijn schepen Oosterse calligrafieën lijken, aldus samensteller John Leighton.

Niet alle onderwerpen zijn overigens zo abstract als ze lijken. Manets eerste belangrijke zeestuk, De slag tussen de USS Keersarge en de CSS Alabama, uit 1864, stelt een voorval uit de Amerikaanse Burgeroorlog dat de kunstenaar op een haar na zelf heeft meegemaakt, wat de politieke betekenis er niet minder op maakt. Op 19 juni 1864 raakten de schepen slaags voor de kust bij Cherbourg. Manet schilderde het een jaar voordat zijn Olympia een schandaal teweeg bracht op de Salon. Twintig jaar later zou Manet nogmaals in een zeestuk naar de politiek verwijzen, en wel naar de spectaculaire ontsnapping in 1873 van Henri Rochefort, een links radicaal politicus en kunstcriticus die wegens zijn steun aan de Commune van 1848 was verbannen naar een strafkolonie in de Stille Zuidzee. Maar voor wie de titel niet kent, stelt het schilderij niet meer voor dan een geweldig geschilderde, wederom blauwe, zee met daarin een roeiboot met een besnorde man aan het roer. Over de relatie tussen Manets werk en de politiek zou nog eens een mooi proefschrift geschreven kunnen worden. Gelukkig hebben we op deze tentoonstelling een ander hoofdonderwerp: de zee. Als je zo kunt schilderen als Manet is dat ruim voldoende. Het is intrigerend om te zien hoe zo'n groot schilder tot het uiterste gaat. Al de rest is bijzaak.

Tentoonstelling: Edouard Manet, Impressies van de zee. Van Goghmuseum, Amsterdam. T/m 26/09, dagelijks 10-18, vrij tot 22. Inl.: www.vangoghmuseum.nl. Boek: John Leighton – Edouard Manet, impressies van de zee (€10); Wetenschappelijke catalogus (€40)