Je gaf hem zelf aan mij

Overspel is een grote inspiratiebron voor liedjesschrijvers. R&b-zanger Usher maakte een concept-cd die vol staat met `bekentenissen'. ,,Een man in mijn positie zal zijn vrouw zeker bedriegen.''

In Amerika worden de hitlijsten beheerst door een man zo knap dat alle clichés op hem van toepassing zijn: gracieus als een panter, een buik als een wasbord en een huid van melkchocola. Het wonder heet Usher. Usher (25) is de populairste r&b-zanger van het moment. Onlangs had hij als eerste niet-witte zanger drie singles tegelijk in de Amerikaanse Top-10 staan, een record: `Burn', `Yeah!' en `Confessions Part II'. Van zijn nieuwste vierde cd Confessions werden binnen een paar maanden meer dan vier miljoen exemplaren verkocht.

Usher was al langer bekend. Hij gold als een getalenteerde zanger, maar een beetje saai. Daar heeft hij nu wat op gevonden. Hij noemde zijn cd Confessions en nam ruim 60 minuten de tijd om zijn eigen ontrouw en overspeligheid te bezingen.

Zo moet het zes maanden geleden ongeveer gegaan zijn: Usher vertelt zijn vriendin, de zeven jaar oudere Rozonda Thomas – ook bekend als `Chilli' van het raptrio TLC – dat hij van plan is zijn nieuwe cd `Confessions' te noemen. Mooie intieme titel, denkt Rozonda eerst nog. Totdat Usher Raymond IV zo goed is haar de teksten voor te zingen en ze uit zijn eigen mond verneemt wat hij éigenlijk aan het doen was, al die keren dat hij naar huis belde om te zeggen dat hij moest overwerken.

De relatie heeft het niet overleefd. Vooral het liedje waarin Usher zingt dat hij zijn meisje `on the side' zwanger heeft gemaakt, hakte erin. Maar voor Ushers carrière kwam de kwestie precies op het goede moment. De affaire gaf hem de extra peper die hij nodig had.

En natuurlijk helpt het dat overspel bezig is aan een serieuze comeback. De hitparades staan er vol mee. Alleen al uit de Nederlanse Top-50 valt een cd samen te stellen als Overspel – The Greatest Hits. Eamon in zijn liedje `F**k It (I Don't Want You Back)' (op nummer 8), Mario Winans in `I Don't Wanna Know' (nummer 2) en Kelis in het kreupel swingende `Trick Me' (nummer 3) – ze hebben horens als bizons.

Bedrog is hier doorgaans een reden om het uit te maken. Eamons `F**k It (I Don't Want You Back)' is de afgelopen maanden uitgegroeid tot het niet mis te verstane strijdlied voor iedere bedrogen partner: `Val dood. Ik hoef je niet meer'. Ook Kelis weet zeker: `Ik ben er een keer ingetuind en dat gebeurt me niet nog eens', want: `Freedom to us has alwayz been a trick/ Freedom to u has alwayz been who ever landed on your dick'. Ze zingt het op beschouwelijke toon, zeker voor een zangeres die ooit beroemd werd met het wraaklied 'Caught Out There', waarin ze een overspelige geliefde maar liefst 24 keer toekrijste 'I hate you so much right now'.

Alleen de zoetgevooisde r&b-crooner Mario Winans knijpt een oogje toe, onder het motto: Als je het maar niet doet waar mijn vrienden bij zijn. `Somebody said they saw you/ The person you were kissing wasn't me/ (...) I don't wanna know/ If your playin' me, keep it on the low/ 'cause my heart can't take it anymore.'

Overspel heeft een naam hoog te houden als inspiratie voor popliedjes. Er is waarschijnlijk ook geen aspect van de liefde dat zoveel verschillende gevoelens tegelijk oproept als ontrouw: verdriet, spijt, wroeging, jaloezie, deemoed, wraakzucht – om maar wat te noemen. Het onderwerp geeft bovendien een levendige variatie aan invalshoeken cadeau. Want bij overspel zijn minstens drie personages betrokken: het officiële paar en de indringer. Zo kan een liedje worden geschreven vanuit het oogpunt van de overspel plegende, de bedrogene of de verleidende partij. De twee eerste perspectieven blijken in de popmuziek het populairst. Ze zijn ook het meest beladen; de verleidende derde kan nog onschuldig zijn. Die weet misschien niet eens dat hij/zij tot ontrouw aanzet.

Overspel is een transactie tussen drie mensen waarbij één van niets weet, en de andere twee omzichtig te werk moeten gaan. De bedrogene wekt soms medelijden, bijvoorbeeld als de oude blueszanger Leadbelly zingt `Where Did You Sleep Last Night' (en vooral in de moedeloze versie die Kurt Cobain vlak voor zijn dood van dit nummer opnam), of Etta James in haar gedaante van bedrogen vrouw: `Waiting For Charlie To Come Home'. Soms, zoals in het door Jimi Hendrix beroemd gemaakte `Hey Joe', leidt overspel tot bloedige wraak. Joe is met een geweer in de hand op weg om zijn vrouw betaald te zetten, want ze werd `gezien met een andere man'.

Verstoppen

Maar vaak hebben de escapades van de minnaars een Theater-van-de-Lach-achtig effect: mannen die zich verstoppen in wasmachines als de echtgenooot plotseling thuiskomt, of de twee echtelieden die hetzelfde hotel gebruiken om tegelijk overspel te plegen, of de man die kruimeltjes tussen de lakens vindt terwijl hij zeker weet dat hij die ochtend geen ontbijt op bed heeft gehad.

Het perspectief in de meeste overspelliedjes is mannelijk. De getrouwde man heeft er een liefje naast, of de rondtrekkende muzikant snoept her en der een meisje mee. De vrouw is doorgaans degene die wordt bedrogen, of gebruikt om mee te bedriegen. Ja wat wil je, was het niet blues-held Robert Johnson die al in 1937 zong dat de vrouw een kast is, waar altijd wel een kerel aan de lades staat te trekken? (`A woman is like a dresser, some man always ramblin' it's drawers', uit `From Four Till Late').

De jaren vijftig tot en met zeventig van de vorige eeuw waren de Gouden Decennia van de huwelijkse ontrouw. Er werden honderden liedjes over het onderwerp geschreven. Een enkeling blonk uit in zelfbeheersing, zoals John Lennon, die in `Norwegian Wood' nog aanbod om `in het bad te gaan slapen'. Maar vaker werd er naar hartelust vreemdgegaan. Het thema was vooral populair in de soulmuziek, en in haar voorloper, de blues. Hier werden de mooiste liedjes geschreven, waarin de meisje-kapende hoofdpersoon met zelfspot zijn eigen escapades bezingt.

De zelfspot zit hem in de gelatenheid waarmee de bluesmannen bij voorbaat accepteren dat dit tijdverdrijf enig beroepsrisico met zich meebrengt. Rhythm & blueszanger Van Dyke bijvoorbeeld, heeft zijn smoes al klaar als hij in het huis van zijn liefje haar man tegen het lijf loopt: `Oh sorry, ik heb denk ik de verkeerde deur genomen' (uit `Wrong House').

Dat de overspelliedjes juist in de jaren zestig en zeventig floreerden, zal te maken hebben met het belang dat destijds aan het huwelijk werd toegekend. Het huwelijk was een heilig instituut, waar dus ook op ingebroken kon worden.

En dat gebeurde in de jaren zestig, toen de seksuele moraal op drift raakte. Popmuzikanten werden de voortrekkers van die beweging, zodat hippie-zanger Stephen Stills, van Crosby, Stills, Nash & Young, in 1970 enthousiast propageerde: `(If You Can't Be With The One You Love) Love The One You With'. Daar hoor je de rondreizende minstreel, die Stills in zeker zin ook was, die zich laaft aan wat hem voor handen komt terwijl moeder de vrouw thuis op hem wacht.

De oproep vond zoveel weerklank dat sommige vrouwen zich geroepen voelden hun zusters te waarschuwen. Zo wees soulzangeres Betty Wright in de jaren zeventig op het risico van schoonmaaksters en babysitters. Want een werkster kan meer dan alleen vloeren dweilen: `She'll give him plenty lovin', 24 hours a day/ The clean up woman, she'll sweep him off his feet' (uit `Clean Up Woman').

In het discotijdperk, eind jaren zeventig, bleken er nog andere kapers op de kust: in `Another Man' (1984) vertelt disco-zangeres Barbara Mason uit Philadelphia wat haar nu weer overkomen is. Trof ze haar geliefde aan in Market Street, de Philly-variant van de Reguliersdwarsstraat in Amsterdam. Nou,dan weet je het wel.

In de jaren tachtig en negentig raakte overspel nagenoeg uit beeld, om in 2000, met onder meer `It Wasn't Me' van Shaggy zijn rentree te maken. In deze nummer-één hit geeft dancehall-zanger Shaggy advies aan een vriend die met het buurmeisje wordt betrapt door zijn vriendin. Shaggy raadt hem aan om te ontkennen. `Maar ze zag me op bank, ze zag me in de douche, ze zag me op de badkamervloer, ze zag de krassen op mijn rug', zegt de vriend. `Komt wel goed', zegt Shaggy. `Blijf zeggen dat jij het niet was'.

En dan maakt Usher zijn Confessions, een conceptplaat gewijd aan het onderwerp dat van oudsher net zo met zwarte muziek verbonden is als Jezus en de kerk. Verschil met vroeger is wel dat Usher er bepaald niet ironisch of grappig over is. Bij Usher geen komische verwikkelingen in kasten of hotellobby's. Bij Usher overheerst de wroeging. Hij had het allemaal niet gewild, maar het is nu eenmaal zo gelopen.

Anders dan de meeste zangers of zangeressen beroept Usher zich ook na het verschijnen van zijn cd niet op de scheiding tussen Usher privé en Usher de ster. Hij geeft toe dat de teksten uit het leven gegrepen zijn – al heeft hij de door hem verwekte baby uit het liedje `Confessions Part II' inmiddels ontkend. In interviews zegt hij: ,,Mannen maken fouten, negen van de tien keer zal een man zijn vrouw bedriegen. En zeker een man in mijn positie. Als zich 24 uur per dag, zeven dagen per week vrouwen aan je aanbieden, ga je door de knieën. Daarin ben ik nu eenmaal zwak.''

Waarschijnlijk is die waarachtigheid ook de reden dat de teksten van Confessions niet tot de interessantste van het genre behoren. Er wordt te veel uitgelegd en bepleit. Op schaapachtige toon maakt hij uitvluchten als: `Wat kon ik anders doen dan ``ja'' tegen haar zeggen' – wat ook meteen de titel van zijn grootste hit totnogtoe, `Yeah!', verklaart.

Zijn moeder had hem al gewaarschuwd dat het niet goed was voor `zijn karma', en Usher weet ook wel dat hij zijn meisje verdriet doet. Met gevoel voor historie huivert hij bij het idee dat zijn vriendin hem uit woede met `hot grits' (hete grutten) zal overgieten. Dat was immers wat Al Green ooit in werkelijkheid overkwam, toen zijn vrouw hem op ontrouw had betrapt.

Eenzame kerstmissen

Het is niet voor het eerst dat er een concept-cd over overspel wordt gemaakt. Al in de gouden jaren, midden jaren zeventig, maakte soulzangeres Millie Jackson de lp Caught Up, over haar relatie met een getrouwde man. Ze had voor het onderwerp aan één lp zelfs niet genoeg, er verscheen ook een deel II: Still Caught Up.

In zeventien liedjes met veelzeggende titels als `Leftovers' en `If Loving You Is Wrong, I Don't Want To Be Right' bezong Jackson het leven als bijvrouw. De eenzame kerstmissen, de gestolen momenten samen, maar ook de voordelen: `When you go to the laundromat you don't have to wash nobody's funky drawers but your own'.

Millie Jackson deed op haar platen bovendien iets dat je bij geen man zult vinden: ze bekommerde zich om de vrouw van de man. Hoor je de mannelijke popartiesten, als Usher, Don Covay, Leadbelly, Willie Dixon, Gram Parsons of Stephen Stills, ooit over de consequenties die hun liefdesnachten met getrouwde vrouwen hebben voor de rechtmatige echtgenoot? Of het misschien `vervelend' voor zo'n kerel is? Nooit. Geen man maakt zich druk om het gebroken hart van zijn mededinger.

Vrouwen blinken er in uit. Niet een pikt zomaar een man af, of láát haar man afpikken. Vrouwelijke zangeressen bellen op, komen langs en vechten voor hun zaak.

Millie Jackson spreekt de vrouw van haar minnaar aan op straat: `Hé daar mevrouw Joey, wij zijn een soort familie. Het feit dat ik al anderhalf jaar met je man ga, maakt ons eigenlijk schoonechtgenotes'. In haar liedje `I Didn't Take Your Man' belt soulzangeres Ann Peebles de echtgenote op en legt uit: `Ik pikte je man niet af, je gaf hem zelf aan mij'. Want: `The only reason he came to me in the first place, was because he wasn't getting what he needed from you'.

Ook de bedrogen vrouw onderneemt actie. Bijvoorbeeld Shirley Brown in `Woman To Woman'. Ze belt op, en zegt: `Hi Barbara, ik ben het, Shirley. Ik maakte vanochtend mijn mans zakken leeg en vond toevallig een papiertje met je naam en nummer. Dus je begrijpt, van vrouw tot vrouw, dat ik even wil laten weten hoe het zit. Want die man waar jij verliefd op bent, die is van mij. Van zijn tenen tot zijn kruin'.

Shirley vertelt Barbara wat ze allemaal voor haar man over heeft: `Ik laat hem niet zomaar lopen. Ik laat je mijn gelukkige gezin niet opbreken. Ik hou me aan hem vast, tot de laatste snik. Dat snap je wel, he?.'

Mannen kiezen voor list en bedrog, vrouwen doen een beroep op begrip. Zoals Shirley tegen Barbara zegt: 'Als jij in mijn schoenen stond, zou je hetzelfde doen'.

Usher treedt op in Ahoy', Rotterdam, op 21 juni en 5 juli.