Het beeld

Als je een brug wilt slaan tussen `hoge' en `lage' cultuur, zoals de publieke omroep zich ten doel stelt, lukt dat niet door oppervlakkige of ondoordachte vragen te stellen aan cultuurdragers. Ook plichtmatige kennisoverdracht van boven naar beneden werkt niet meer. Elders zijn voorbeelden te vinden van slimmere tactieken, die gebruikmaken van het gegeven dat traditionele opvattingen over hoog en laag hun geldigheid nagenoeg hebben verloren.

Essayist Alain de Botton levert een goed voorbeeld. Dinsdag zond Canvas de eerste aflevering uit van zijn driedelige serie voor Channel Four, naar De Bottons kernbegrip Statusangst genoemd. In die serie legt hij zonder te moraliseren zijn theorie uit, die veel verklaart over de gekte van onze tijd.

Volgens De Botton heeft de democratische westerse samenleving veel onrechtvaardigheid weggenomen, maar ook nieuwe ellende gebracht. Nu we statusverschillen niet meer kunnen toeschrijven aan de klasse waaruit we afkomstig zijn, is iedereen helemaal zelf verantwoordelijk voor maatschappelijk succes of falen. Dat geeft veel stress, want elk klein verschil met de buren in welstand of welbevinden leidt tot grenzeloze afgunst. Wie vroeger arm was wist dat er weinig aan te doen viel.

Tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten, bakermat van de moderne quasi-meritocratie (want volgens De Botton is het verhaal van de eigen verantwoordelijkheid niet helemaal waar) legt de filosoof en passant De Tocqueville's voorspellingen en Rousseau's nobele wilden uit. Ook maakt hij aanschouwelijk hoe Amerikaanse christenen steeds meer geloven in materialistische waarden en Britse kerkgangers al even zichtbaar trouw blijven aan Jezus' onthechting van aardse goederen. Het is een vermakelijke les voor Europese christen-democraten die naar Amerikaans voorbeeld steeds meer aanschurken tegen de macht van de rijkdom. Je hoeft niet bij de hoge cultuur te horen om te kunnen genieten van De Bottons verrukkelijke televisiecollege.

Een ander voorbeeld vormde gisteren de door RTL5 in de serie `waar gebeurde televisiefilms' uitgezonden HBO-productie The Positively True Adventures of the Alleged Texas Cheerleader-Murdering Mom (Michael Ritchie, 1993). Inderdaad is die film gebaseerd op een gebeurtenis uit 1990, toen huisvrouw Wanda Holloway veroordeeld werd wegens haar plan om een vrouw te laten vermoorden, omdat hun dochters grootste concurrenten waren bij de verkiezing tot cheerleader.

De door RTL5 bruut van de komische aftiteling beroofde film was op het International Film Festival Rotterdam te zien, als een scherpzinnige satire op de media en op de later door De Botton beschreven processen van egalitaire nijd. Regisseur Ritchie (1938-2001) behandelde competitie in de Amerikaanse samenleving eerder in films over politiek (The Candidate), sport (Downhill Racer), economie (Prime Cut) en missverkiezingen (Smile). De quasi-documentaire stijl en het sublieme spel van Holly Hunter in de titelrol maken Mom tot een auteursfilm die wel degelijk tot de `hoge' cultuur gerekend zou kunnen worden.

    • Hans Beerekamp