Een Afrikaanse `take off'

Star Alliance heeft besloten drie nieuwe leden op te nemen, waaronder South African Airways. ,,De concurrentie tussen allianties is killing.''

Op het terras van de Hi Flyerz Bar in Boksburg is het uitzicht op de landingsbaan 03R van Johannesburg International Airport eersterangs. Bij het vallen van de avond komt een aantal grote machines van South African Airways binnenglijden. Een `oude' Boeing 747, gevolgd door enkele beduidend stillere Airbussen van het type A340-600. Binnen kan men met een cocktail aan de lippen (Take Off, B52, Blow Job, Slippery Nipple) luisteren naar de communicatie tussen verkeerstoren en piloten.

De bar, eigendom van oud-piloten, is de favoriete ontmoetingsplaats van Zuid-Afrikanen uit de wereld van de luchtvaart. Doug Black (55), een afgedankte boordwerktuigkundige, is er stamgast. ,,Ik heb altijd een passie voor vliegen gehad'', zegt hij, ,,en in Zuid-Afrika kwam je dan automatisch uit bij South African Airways, of de Suidafrikaanse Lugdiens, zoals het voorheen heette.'' Black diende 34 jaar bij SAA, tot hij begin dit jaar met vervroegd pensioen ging. Weemoedig over `het oude Zuid-Afrika' en het vroegere SAA is hij niet. ,,Toen ik begon in 1970 was SAA een vet staatsbedrijf. Winst of verlies speelde geen rol, wij waren onder de apartheid van strategisch belang.'' Black zegt dat onder de staf van SAA de toetreding tot de Star Alliance, die vorige week rondkwam, met instemming is begroet. ,,Je moet ergens bij horen, alleen red je het niet. De concurrentie van KLM op bijvoorbeeld de routes tussen Zuid-Afrika en Europa is killing.''

SAA werkte als `code-share partner' al langere tijd samen met Lufthansa, in 1997 een van de oprichters van Star Alliance. Code-share is een beperkte vorm van samenwerking – doorgaans worden alleen gezamenlijke vluchten uitgevoerd of doorverbindingen verzorgd. Lidmaatschap van een alliantie gaat veel verder: ook technische diensten, loyaliteitsprogramma's etc. worden waar mogelijk gedeeld. Het levert de deelnemers grote synergievoordelen op.

Star Alliance bestaat nu uit 15 maatschappijen, waaronder United Airlines, Lufthansa, Singapore Airlines, British Midland en SAS. Niet alleen SAA wordt toegelaten als nieuw lid, ook het Portugese TAP en de regionale Finse maatschappij Blue 1 zijn toegelaten.

De slag in de internationale luchtvaart heeft in toenemende mate plaats tussen de drie allianties: Star, Skyteam en Oneworld. Alle grote luchtvaartmaatschappijen zijn nu aangesloten bij een van de drie. Star is naar omzet en passagiersaantallen de grootste, maar de bij elkaar opgetelde resultaten van de 15 leden gaven aan dat de alliantie als collectief in 2003 ook het grootste verlies leed: 4,1 miljard dollar (3,7 miljard euro). SkyTeam wist het verlies te beperken tot 1,47 miljard dollar, Oneworld had een kleine winst van 14 miljoen dollar. De overkoepelende luchtvaartorganisatie IATA gaat ervan uit dat vorig jaar het dieptepunt van een cyclus in de industrie is bereikt en dat zich dit jaar een belangrijk herstel zal voordoen.

Met de toetreding van SAA krijgt Star weer een winstgevend bedrijf erbij in zijn organisatie. Het zeventig jaar oude SAA is nog steeds een staatsbedrijf, maar met een private structuur. De moedermaatschappij Transnet besloot in maart herkapitalisatie van het bedrijf. Volgens analisten duidt dat op vertrouwen in de toekomst van SAA. Transnet schreef 6,1 miljard rand (bijna 783 miljoen euro) aan nieuw aandelenkapitaal uit, waardoor de balans van het bedrijf aanzienlijk wordt versterkt. Het bedrijf boekte vorig jaar een recordwinst van 545 miljoen rand (70 miljoen euro), een jaar eerder was nog een verlies geleden van 834 miljoen rand (108 miljoen euro). Als de Zuid-Afrikaanse rand niet een opmerkelijke opmars had gemaakt op de valutamarkten was de winst nog aanzienlijk hoger geweest.

De aansluiting bij tot Star is vooral het werk van de huidige topman, André Viljoen, die in 2001 aantrad en het roer omgooide. Zijn voorganger, de Amerikaan Coleman Andrews, wilde niet al te veel internationale samenwerking. Viljoen ziet dat anders: SAA is nu de eerste Afrikaanse maatschappij die deel gaat uitmaken van één van de drie allianties.

Viljoen voerde ook een omvangrijke vlootvernieuwing door. Alle Boeings bij SAA worden tot 2010 vervangen door Airbussen. Doug Black: ,,Onder piloten bestond aanvankelijk grote scepsis over de Airbussen. Wij waren gewend aan Boeings. Maar nu er één keer met Airbussen wordt gevlogen, willen de piloten niet anders meer. Het zijn modernere machines, waar je alles mee kunt.'' De bestuursvoorzitter heeft nu zijn ambitieuze oog laten vallen op de superjumbo van Airbus, de A380, die in 2006 wordt gelanceerd. Op zichzelf is het dubbeldekse vliegtuig, dat plaats biedt aan ruim 550 passagiers, ideaal voor een maatschappij als SAA, die veel passagiers over lange afstanden moet vervoeren. Zo vliegt SAA drie maal per dag tussen Londen Heathrow en Johannesburg of Kaapstad. Het is de `dikste' route van het bedrijf, waarvoor het nu zijn grootste toestellen, van het type Boeing 747-400, inzet. Zuid-Afrika maakt als bestemming voor toeristen en zakenlieden een sterke groei door, SAA zou daarom de capaciteit van de A380 makkelijk aankunnen. Maar ook de financiële lasten? Als het aan Doug Black en de liefhebbers in de Hi Flyerz Bar ligt, koopt SAA het megatoestel van Airbus – wat een Afrikaanse take off zou dat zijn.