Ervaringskunst biedt gerieflijk nirvana

Aanraken, erop of erin gaan liggen – alle dingen die doorgaans verboden zijn bij een tentoonstelling van kunstwerken zijn hier juist de voorwaarde voor het bekijken, of ondergaan, ervan. Vier kunstenaars exposeren op de tentoonstelling Perception of Space in Museum Boijmans Van Beuningen met werken die gaan over de zintuiglijke beleving van ruimte.

Erneste Neto (Rio de Janeiro, 1964) maakte uit honderden meters blauwgroene en roze lycra een rekbare en doorzichtige, betreedbare sculptuur. De constructie is tussen vloer en plafond gespannen met behulp van een soort pantykousen die op de grond worden gehouden doordat ze gevuld zijn met zand. Het is een frivool en sensueel bouwwerk; de met zand gevulde `voeten' zien eruit als ronde billen. Het geheel doet nog het meest denken aan een reusachtige baarmoeder. Een spleet in het nylon biedt toegang, waarna een parcours naar een roze binnenste leidt, tussen hoge zuilen door die associaties oproepen met slagaders of klieren. Hier kan de bezoeker zich neervlijen in de diepte van een zachte kuil. Neto wil de bezoeker ,,een plaats bieden waar een rationeel universum en een universum van de zinnen met elkaar verzoend zijn, en waar we even vrij kunnen ademen''.

De Belgische kunstenaar Ann Veronica Jannsens (1956) maakte een wandvullende projectie van elkaar razendsnel afwisselende rechthoekige kleurenvlakken. De pulserende kleuren werken hallucinerend, en nabeelden van kleur verschijnen op de flankerende witte muren.

Wie binnengaat in de kamer van de Italiaan Massimo Bartolini (1962) raakt in eerste instantie volledig gedesoriënteerd. De ruimte lijkt gevuld te zijn met een lichtende mist-achtige substantie. Begrenzingen zijn er niet, de vertrouwde dimensies van hoogte, breedte en diepte zijn met elkaar versmolten tot één geheel. Het enige houvast is een klimaatregelaar op de grond en, daarboven, een klein Italiaans landschap van de hand van Corot, dat in het niets lijkt te hangen.

Mark Bain (Seattle, 1966) registreert en versterkt met behulp van seismografische en andere technische apparatuur geluiden die in de omringende architectuur aanwezig zijn, maar die voor het gewone oor niet hoorbaar zijn. Met een koptelefoon op en liggend op een soort bed dat met de geluiden meetrilt, hoor je ver weg stemmen, zoemtonen, geheimzinnig gescharrel. Ook een langs de plinten flitsende laserstraal wordt aangestuurd door de seismografische signalen. Bain wil architectuur, die normaal gesproken als statisch en dood wordt beschouwd, tot leven wekken.

De vier exposanten zijn erfgenamen van Zero en de Konkrete Kunst in de jaren zestig, toen kunstenaars besloten dat ze niet langer op een illusionistische manier met verschijnselen als licht en ruimte wilden werken (zoals dat bijvoorbeeld in de schilderkunst gebeurt), maar letterlijk, met echt licht en echte ruimte. Maar er is een belangrijk verschil tussen de werken op Perception of Space en de kunst van toen. De grondtoon van Zero en Konkrete Kunst was positief, het was een optimistisch streven om de wereld te omarmen en de kunst binnen te halen. Het werk van de jongere kunstenaars is dat niet. Zij willen verzet bieden tegen de virtuele wereld van internet en reclame en tegen de massacultuur die daar het product van is. Hun kunstwerken zijn fysiek en gericht op een directe, tastbare ervaring van de werkelijkheid, en bedoeld om een impliciete kritiek te leveren op de snelle beelden van internet die alles zichtbaar maken en veruiterlijken, zonder dat er nog een binnenwereld is die daaraan beantwoordt, als een soort pornografie. Het is een poging om het gevoel van verlies van werkelijkheid te compenseren.

Maar het is de vraag of hun poging succesvol is. De sculpturen belichamen ieder een eigen, afgesloten sfeer, het zijn kleine immuunsystemen, beschermende cellen die een gerieflijk nirvana oproepen. Met uitzondering van het werk van Janssens, die de confrontatie zoekt met een hardere, weerbarstiger wereld. De overige werken moeten door de beschouwer bovendien in zijn eentje ervaren worden, met een koptelefoon op, of geïsoleerd in een witte ruimte. Een krachtig antwoord is het niet. Daarom hangt deze ervaringskunst ook dicht tegen entertainment aan. Als antwoord op de verlammende beeld- en informatiecultuur is een escapistisch alternatief niet voldoende – daartoe is een regelrechte opstand nodig.

Tentoonstelling: Perception of Space. T/m 1 aug in Museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18, Rotterdam. Di t/m za 10-17u, zo 11-17u. Inl: www.boijmans.nl