Verslaggever van Amsterdams tweede gouden eeuw

Hoewel de meeste schilderijen en foto's ongeveer een eeuw oud zijn, is de tentoonstelling Breitners Amsterdam in het Amsterdams Historisch Museum hoogst actueel. Dat komt vooral door de bouwput-taferelen.

Het is maar een paarhonderd meter van het door metrowerkzaamheden geteisterde Rokin (2004, werkelijkheid) naar Breitners Heiwerk aan de Van Diemenstraat (1897, olieverf op doek) in het Amsterdams Historisch Museum. Daar aangekomen ontdek je dat het beeld van bouwputten en heistellingen door de eeuwen heen niet wezenlijk is veranderd. En dat geldt ook voor gebouwen die in de steigers staan. Zie de aquarel Grondkruiers aan de Jacob van Lennepkade (1904). De kruiers op de voorgrond en de karren waaraan zij sjorren, maken een gedateerde indruk. Maar de in de steigers staande woningblokken op de achtergrond zijn alleen bij nauwkeuriger bestudering van hedendaagse, besteigerde gebouwen te onderscheiden.

Een bezoek aan de tentoonstelling Breitners Amsterdam is een wandeling over een magnetisch veld. Aan de ene kant trekt de magistrale schilderkunst van de in 1857 in Rotterdam geboren grand maître van licht, kleur en zwierige beweging. Aan de andere kant is de topografische herkenning van de plekken in Amsterdam – Breitner kwam er in 1886 wonen en overleed er in 1923 – een opwindend spel.

Sommige tentoonstellingsbezoekers gaan bijna met elkaar op de vuist omdat zij het maar niet eens kunnen worden over de exacte ligging van de Langebrug. Anderen raadplegen de stadsplattegrond om de plaats van de Baanbrugsteeg te achterhalen, wanneer zij oog in oog staan met het kleine olieverfpaneel Buurtje in de Jordaan (1905). Na de opening van het Noordzeekanaal in 1876 begon in Amsterdam de tweede gouden eeuw. Breitner was daarvan een onvermoeibare, beeldende verslaggever. In grootse, gepassioneerde doeken en bescheiden foto's die onmiskenbaar het oog van de schilder verraden, geeft de tentoonstelling Breitners Amsterdam een warm, liefdevol beeld van de stad aan het einde van de negentiende eeuw. Een stad in de greep van de vooruitgang.

De kunstenaar is verknocht aan de dynamiek van bouwen en slopen. Stadsuitbreidingen en stadsdoorbraken inspireren hem. De werken Schaftuur bouwput Van Diemenstraat (omstreeks 1898) en Besneeuwde bouwput van de winkelgalerij in de Raadhuisstraat (1898) zijn de meest monumentale, documentaire schilderingen die er bestaan van de Amsterdamse stadsontwikkeling.

De tentoonstelling toont ook het verloop van Breitners schilderkunst. In 1898 betrok hij een speciaal voor hem gebouwd atelier op Prinseneiland, ten noorden van de Haarlemmerbuurt. De bohémien-kunstenaar was gevestigd geraakt en dat zie je aan zijn kunst. De schilderijen verliezen hun energie. Zij worden braver, de kleurtonen neigen naar gedekt als de kleding van oudere mensen. De aanstekelijke stadskoorts is verdampt uit het schilderij Rokin bij de Nieuwezijds Kapel (1910) en dat geldt zeker voor het werk Rokin (1923, olieverf op paneel, 38 x 46 cm). De laatste hand leggend aan dit portret van zijn beminde stad overleed hij op 5 juni 1923. In het harnas.

Bij wijze van toegift is in het Amsterdams Historisch Museum een hoekje nagebouwd van Breitners atelier. Het is een intiem tegenwicht van de topografische schutterstukken. In de aankleding overheerst het bordeelrood met als meesterwerken Liggend naakt (1889) en het onvolprezen doek Meisje in rode kimono (Geesje Kwak), gemaakt omstreeks 1893.

Ook de divan waarop Geesje ligt, met de decoratief, gedessineerde sprei, staat in de gereconstrueerde werkplaats. Het is allemaal een beetje opgepropt, maar dat illustreert het ruimtegebrek waar het Amsterdams Historisch Museum permanent aan lijdt.

Tenslotte: de meeste monumentale schilderijen – De Dam uit 1898 voorop – zijn overbekend. Maar al die vertrouwde Amsterdamse Breitnerbeelden zag je niet eerder bij elkaar. Het is een feest van herkenning in het kwadraat. Want eenmaal weer buiten, zie je de Dam, de Kalverstraat, het Rokin weer even met nieuwe ogen. Vooral het Rokin – Breitner schilderde het nog als gracht – zie je nu met die schilderachtige, negentiende-eeuwse heimachines boven op het dak van het metrostation waarin we, op z'n vroegst, in 2011 zullen afdalen.

Tentoonstelling: Breitners Amsterdam. T/m 5 september in het Amsterdams Historisch Museum, Kalverstraat 92, Nieuwezijds Voorburgwal 357. Ma t/m vr 10 - 17uur, za en zo 11-17uur. Inl: 020-5231822 of www.ahm.nl