Ingenieuze documentaire over componist Carter

Frank Scheffer specialiseerde zich de afgelopen vijftien jaar in het maken van documentaires over cruciale muziekstukken en componisten uit de twintigste eeuw. Daarin toonde hij vooral belangstelling voor de periode van het modernisme: Stravinsky, de Tweede Weense School (Berg, Webern, Schönberg), het serialisme en buitenbeentjes als Cage, Varèse, Stockhausen en Frank Zappa.

Met A Labyrinth of Time, zijn film over de Amerikaanse componist Elliott Carter, rondt Scheffer naar eigen zeggen dit `project' over muziek en modernisme af. Carter (1908) bouwt een brug tussen de ritmiek van Stravinsky en de tonale experimenten van vooral Europese componisten uit de vroeg twintigste eeuw en past zo perfect bij Scheffers belangstelling voor beide muziekrichtingen. Wat Scheffers films altijd zo bijzonder maakt is de inzichtelijke wijze waarop hij ingewikkelde muzikale verhandelingen filmisch weet te illustreren. Soms wat gemakkelijk en (te) banaal, zoals het gebruik van vertragingen en versnellingen in A Labyrinth of Time om Carters begrip van tijd in beelden te vangen. Beter werkt bijvoorbeeld het shot van regendruppels op een vensterbank bij het verhaal van Carter over de ingewikkelde ritmiek van de Russische componist Stravinsky. Wat Scheffers films moeilijk maakt, is dat de kijker zelf de significantie van deze associatieve beelden moet invullen. Bij elk shot kan en moet je je afvragen: waarom zit dit hier?

Naast fragmenten uit interviews met Carter gebruikt Scheffer op ingenieuze wijze archiefmateriaal: fascinerende beelden van de ontwikkeling van New York als metropool, scènes uit films die Carter aanhaalt - waaronder Jean Cocteau's Le sang d'un poète (1930) en Eisensteins Slagkruiser Potemkin (1925) - en stukjes film met componisten die Carter gekend heeft, waaronder zijn muziekpedagoge Nadia Boulanger. Deze `found footage' wordt naadloos verweven en geeft de film een gevarieerde textuur. Een variatie die weer aansluit bij de gesprekken met Carter over componeren, tijd, Europa versus Amerika en zijn herinneringen aan Charles Ives en anderen. Op gezette tijden volgt uitleg van derden (waaronder dirigenten Pierre Boulez en Daniel Barenboim) over de bijzondere kenmerken van Carters muziek. Zo ontstaat een heldere documentaire die intellectuele ideeën niet schuwt. Wat een verademing.

A Labyrinth of Time. Regie: Frank Scheffer. In 15 (DocuZone) theaters.

    • André Waardenburg