Duitsers spaarden eerste fakkelloper

Een Duits executiepeloton liet Constantin Kondylis, in 1936 de eerste olympische fakkeldrager, in de oorlog met rust. Hij leeft voort op een lucifersdoosje, waarop hij is afgebeeld met de toorts.

,,Weten jullie niet wie ik ben?'', vroeg de Griekse man aan de Duitse soldaten van het executiepeloton. De geweren waren op hem gericht, maar toch stapte hij naar voren. In vloeiend Duits ging hij verder: ,,Mijn naam is Constantin Kondylis. In 1936 was ik in Olympia de eerste fakkeldrager van het olympisch vuur.''

De soldaten aarzelden, volgens Constantins jongere broer Angelis, die het verhaal vertelt. De fakkeltocht leidde in 1936 naar Berlijn om te eindigen in het Olympisch Stadion. Het was de eerste estafette met het olympisch vuur van de geschiedenis, die propagandistisch uitbundig door de nationaal-socialisten werd uitgemolken. Wie die tocht had geopend, moet een bijzonder persoon zijn. Zelfs als die eigenlijk een minuut of twee van zijn dood is verwijderd. Ondanks de wreedheid van de Duitse bezetters in Griekenland, werd Kondylis voor de zekerheid uit de groep gehaald en afgevoerd. In een verklaring stond dat hij inderdaad de eerste loper was geweest en dat hij daarom met rust moest worden gelaten. Het leven van Kondylis was gered, louter en alleen omdat hij de eerste olympische fakkeldrager uit de geschiedenis was.

Er zijn zoveel mannen in Olympia die het olympisch vuur hebben gedragen, maar Kondylis is altijd een figuur apart geweest. Niet alleen omdat hij de eerste loper was, vastgelegd op foto's, films en luciferdoosjes, maar ook omdat hij vijf talen vloeiend sprak. Naast Duits had hij geen moeite met bijvoorbeeld Turks en Italiaans. Opvallend voor iemand uit Olympia, dat een normaler dorp is dan de gemiddelde toerist opmerkt in de paar uren dat hij de bus wordt uitgeschopt om de plaatselijke oudheden te bekijken. Ondanks de wereldwijde bekendheid is en blijft het een dorp met de kleine, normale, menselijke behoeftes als water, eten en verder geen gezeur. Er zijn weinig plaatsen op deze wereld die zo beroemd zijn en tegelijkertijd zo klein. En hier groeide Kondylis op, in die sfeer van dorpsheid met mondiale uitstraling. Hij zou kiezen voor de grote wereld en daarvoor heb je je talen nodig.

De jonge Kondylis was een fanatieke sporter met een goed en verzorgd uiterlijk, maar eigenlijk is het overbodig dit te vermelden. Als iemand speciaal wordt geselecteerd om als eerste met de olympische toorts te lopen in de richting van een land met een bepaalde hoogmoed, moet die wel voldoen aan enkele belangrijke criteria. Tenslotte werd de tocht georganiseerd door de Duitsers, die er alles voor over hadden om zo'n mooi mogelijk plaatje de geschiedenis in te sturen.

Constantin Kondylis' broer Angelis is ook in Olympia geboren en altijd in de buurt gebleven, in tegenstelling tot zijn mondiaal georiënteerde broer. Als kleine jongen zag hij Constantin met het vuur. Nu woont hij met zijn vrouw twee dorpen verder, nog wel in de gemeente Olympia, tachtig jaar oud. Constantin is een jaar of vier geleden overleden. Het enige tastbare dat Angelis aan hem herinnert, op zijn achternaam na, is een luciferdoosje, een centimeter of vijf groot. Daarop staat een afbeelding van Constantin met de toorts. Hiervan waren er miljoenen in omloop na het ontsteken van het vuur.

We bekijken de minuscule afbeelding, ondertussen gestoord door een waanzinnig blaffende hond buiten, die er die middag maar niet aan kan wennen dat er zoveel bezoek is voor zijn baas. Er valt ons iets op: Kondylis draagt een lendendoekje en is wat blonder dan hij werkelijk was die 20ste juli 1936. Ook heeft hij de toorts in een andere hand vast: rechts in plaats van links. Zouden de Duitsers dit zo hebben gedaan? Zo'n minimale bedekking van de edele delen met een iets blonder kopje oogt wat arischer dan een man die is geboren in Olympia. Hoe sympathiek en gespierd hij ook was.

Angelis legt het doosje terug en vertelt verder over zijn broer. ,,Na die fakkeltocht ging hij naar Athene om rechten te studeren. Daarna ging hij naar Turkije en Italië. Hij heeft ook gewerkt voor het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Toerisme.'' Door zijn talenkennis zag hij meer van de wereld dan iemand anders uit Olympia, toentertijd vooral een boerengemeenschap. En door zijn bekendheid natuurlijk, die hij in 1936 verwierf.

Een bekendheid die zo groot is dat een executiepeloton zwijgt heeft toch grenzen. Angelis is twee jaar geleden verbitterd vertrokken uit zijn geboorteplaats en voert nu een slepende rechtszaak tegen Olympia. Tot twee keer toe is namelijk zijn huis afgebroken, te beginnen met de oude familiewoning. Officieel omdat er een hotel en een parkeerplaats voor toeristenbussen moesten komen, maar volgens Angelis is er een andere reden.

,,Onze familie was geen lid of aanhanger van de PASOK, de partij die tot voor kort de dienst uitmaakte in Griekenland. Het is een politieke afrekening.'' De ene rechtszaak volgt nu de andere op, alhoewel Angelis nooit meer zijn oude huis zal zien. Op die plek parkeren nu per dag gemiddeld zo'n vijf toeristenbussen. Hij heeft goede moed dat hij uiteindelijk zijn juridische gelijk krijgt, maar door zijn leeftijd is de kans klein dat hij dat nog meemaakt. En dat maakt van hem een bitter man: ,,Het doet extra pijn om als broer van de allereerste fakkelloper dit te overkomen.''

Dat op 25 maart dit jaar het hele circus weer neerstreek in Olympia om het vuur te ontsteken, is aan hem voorbijgegaan. ,,Ik heb geen uitnodiging gehad. Ik wilde er toch niet meer heen, want Olympia is voor mij een afgesloten hoofdstuk.'' Zijn zoon Jorgos was er nog wel, maar mocht het terrein niet op. Net als de rest van de inwoners van Olympia keek hij toe vanaf de nabijgelegen weg. Niets doet in Olympia nog denken aan haar eerste fakkelloper, op een parkeerplaats na en een luciferdoosje twee dorpen verderop.

Zondag 27 juni wordt de radiodocumentaire `Het Olympisch kroonjuweel' uitgezonden, gemaakt door de auteurs van dit artikel. Hierin is ook een weergave van het bezoek aan Angelis Kondylis. Radio 1, OVT, 10-12 uur.