`Chodorkovski maakt weinig kans'

De strafzaak tegen de voormalige topman van de Russische oliemaatschappij Yukos, Michail Chodorkovski, begint vandaag. De kans dat hij de rechtszaal als vrij man zal verlaten, is klein.

Voor een proces van de eeuw is het misschien te vroeg, maar de strafzaak tegen de Russische `oligarch' Michail Chodorkovksi biedt alle dramatiek die zo'n omschrijving rechtvaardigt. Verdacht van grootschalige fraude, verduistering en belastingontduiking, is Ruslands rijkste man voor de één een liberale Robin Hood, voor de ander een grijpgrage grootkapitalist. Het proces begint vandaag voor het Mersjtsjanski Gerecht in Moskou.

Slechts weinigen geven Chodorkovski een kans de rechtszaal na de behandeling van de zaak, die waarschijnlijk maanden zal duren, op vrije voeten te verlaten. De meeste analisten zien in het proces een poging van het Kremlin om de oud-bestuursvoorzitter en grootaandeelhouder van de oliegigant Yukos te breken, omdat hij een deel van zijn geld heeft gestoken in de financiering van politieke partijen die het liefst zo snel mogelijk van president Poetin afwillen. Chodorkovski, wiens vermogen wordt geschat op 15 miljard dollar, zit al vanaf oktober vorig jaar in voorarrest, ondanks pogingen van zijn verdediging hem op borgtocht vrij te krijgen.

President Poetin heeft er alles aan gedaan de zaak tegen Chodorkovski en soortgelijke gevallen af te schilderen als `normale' strafzaken tegen ,,dieven die in de gevangenis horen''. Lang hebben de Russen hem op zijn woord geloofd, maar uit een recent opinieonderzoek blijkt een tanend vertrouwen: 34 procent van de respondenten beschouwt de Chodorkovski-zaak als ,,politiek gemotiveerd'', nog maar 6 procent minder dan degenen die in de officiële `economische' versie geloven. Op de vraag of men een eerlijk en onpartijdig proces verwachtte, antwoordde 28 procent min of meer bevestigend, tegenover 49 procent die daar pessimistischer over dacht.

Chodorkovski vergaarde zijn eerste miljoenen aan het eind van de jaren tachtig van de vorige eeuw, de periode dat de toenmalige sovjetleider Gorbatsjov een voorzichtige omslag probeerde te maken van een geleide economie naar een markteconomie. In de wilde jaren negentig tikte hij, volgens velen in een gemanipuleerde veiling, voor een koopje (300 miljoen dollar) de oliemaatschappij Yukos op de kop. Door reorganisaties en geholpen door de hoge olieprijzen wist hij de marktwaarde van zijn onderneming te verhogen tot 23 miljard dollar in 2002. Volgens de openbare aanklager verrijkte Chodorkovski zowel zichzelf als zijn bedrijf op illegale wijze, misbruik makend van de chaotische juridische en economische omstandigheden in die periode.

Zo goed als twee jaar geleden staat Yukos, de grootste Russische olie-exporteur en de op een na grootste producent, er allang niet meer voor. De belastingdienst heeft een heffing van 3,5 miljard dollar aan achterstallige belastingen gestuurd; een actie die al heeft geleid tot een dramatische daling van de beurswaarde van de onderneming. Als de overheid vasthoudt aan de naheffing, en daar heeft het alle schijn van, kan dat leiden tot een faillissement, zei de huidige bestuursvoorzitter Simon Kukes, die Chodorkovski na diens arrestatie opvolgde, in een recent interview met de Amerikaanse zakenkrant Wall Street Journal. ,,Als de regering Yukos failliet wil laten gaan, dan kan zij Yukos failliet laten gaan. Punt uit'', aldus Kukes. Volgens analisten wil het Kremlin zo de controle over de belangrijke olie-industrie heroveren.

Helemaal afgelopen is het overigens nog niet met de oliegigant, die zelf zegt slechts 1 miljard dollar voorhanden te hebben voor de betaling van (belasting)schulden. In Moskou doen geruchten de ronde dat Yukos en de regering buiten de publiciteit onderhandelen over een oplossing. In dat scenario zou Yukos extra aandelen uitgeven, deels om aan extra contanten te komen en deels om de belastingheffing mee af te betalen. De onderneming heeft die berichten ontkend noch bevestigd. Verder besloot het Zwitserse Hooggerechtshof maandag Yukos' miljardentegoeden, die op verzoek van de Russische regering in maart waren bevroren, weer te ontdooien, waardoor middelen vrij zijn gekomen om de belastingschuld te voldoen.

Niet iedereen gelooft overigens in de goede wil van Yukos en moederholding Menatap om het belastinggeschil op te lossen. Een gezaghebbende analist betwijfelde vorige week of het bedrijf echt maar 1 miljard dollar ter beschikking heeft. ,,Yukos gaat door grote cash flows te genereren, waarmee zonder twijfel de belastingschulden en andere uitstaande schulden betaald kunnen worden'', zei Moody's John Rutherford.

Anderen dichten Yukos, en met name Menatap, zelfs kwade opzet toe. Met name nu de Zwitserse tegoeden zijn ontdooid, is er geld genoeg, menen zij. Gesuggereerd wordt dat er om persoonlijke financiële belangen doelbewust zoveel mogelijk geld aan Yukos wordt onttrokken. Een Yukos-woordvoerder heeft dat categorisch ontkend. ,,Dat is totale, complete en absolute onzin'', zei hij tegen de Moscow Times.