We mogen niet te afhankelijk worden

Sinds 1 mei telt de Europese Unie 25 landen. Deel 18 van een serie familieportretten. Het verhaal van de familie Jaanus – een Russische familie in Estland.

Elke vrouw van 65 heeft haar stukje geschiedenis wel gezien. Maar Elsa Jaanus heeft beslist meer dan haar deel gehad. Toen ze één was, verhuisde ze vanuit Grozny in Tsjetsjenië naar Estland, de noordelijkste Baltische staat. Sinds ze er woont wapperden in de hoofdstad Tallinn al vier verschillende vlaggen: de Russische, de Duitse, opnieuw de Russische, de Estse en nu wappert daarnaast de blauwe vlag met de cirkel van gouden sterren van de Europese Unie.

Het gezin Jaanus is – net als 26 procent van de andere inwoners van Estland – van Russische origine. Elsa woont met haar dochter Kristina (34) en haar kleindochter Alisa (16) in een tweekamerflat in de wijk Mustamäe, net buiten Tallinn. De kleine flat is volgestouwd met meubels, boeken, knuffeldieren en familieherinneringen. De muren hangen vol stillevens, portretten en abstracte schilderijen van Kristina. ,,Mijn dochter heeft talent, maar ze doet er niet genoeg mee'', zegt Elsa. ,,Esten zijn veel ondernemender, die zouden wel een weg vinden om de schilderijen aan de man te brengen, maar Kristina is te bescheiden.''

,,Mijn vader was een Est. Maar hij woonde in Rusland. Mijn twee broers en ik zijn geboren in Grozny, Tsjetsjenië. Maar daar herinner ik me niets van.'' Elsa's vader, Aleksander, was in Grozny hoofdredacteur van de plaatselijke sportkrant. ,,Zo'n functie kon je alleen bemachtigen als je goeie connecties had met de communistische partij'', zegt Elsa. In 1940 werd Aleksander door de partij naar Estland gezonden om er politiek commissaris in het leger te worden. ,,Zo ben ik met mijn ouders en mijn twee broers in Estland terechtgekomen. Ik zal hier waarschijnlijk de rest van mijn leven blijven. Estland is waar ik woon, maar in mijn hart blijf ik een Russische.''

Kleindochter Alisa knikt heftig. ,,Een Rus ben je of dat ben je niet. Dat zit in je bloed. Ik vind Estland een leuk land om in te leven, maar ik voel dat Rusland mijn vaderland is. Wij hebben een andere cultuur en een hele andere achtergrond. Onze Russische ziel maakt deel uit van wie we zijn en hoe we tegen de dingen aankijken.''

Elsa's vader werd na de Tweede Wereldoorlog aangesteld als tweede secretaris van de Estse communistische partij. ,,Ik kreeg een voorkeursbehandeling en ging naar een zeer prestigieuze school. Mijn grote droom was de Russische landbouw te hervormen en op die manier Rusland beter te maken'', zegt Elsa, ,,maar een toekomst als agronoom was niet voor mij weggelegd. Ik slaagde niet voor het toelatingsexamen op de universiteit van Sint-Petersburg.''

Elsa ging werken op een scheepswerf. Daar ontmoette ze haar eerste man. In 1959 werd haar zoon Georgi geboren. Een jaar later scheidde ze van haar man en ging ze werken in een fabriek die werktuigen maakte. Op de technische universiteit van Tallinn begon ze deeltijds te studeren. Ze leerde haar tweede man, een ingenieur, kennen.

,,Pas in 1966 ontdekte ik dat de menswetenschappen meer bij mij pasten. Ik ging in Tartu filologie studeren. Dat was een van de meest interessante periodes uit mijn leven: ik ging naar conferenties, nam deel aan boeiende discussies en ontmoette professor Boris Gasparov – een zeer interessante man – die nu linguïstische vakken aan de universiteit van New York doceert.''

In 1981 begon Elsa te werken aan het Pedagogisch Instituut van Tallinn. ,,Ik gaf daar onder andere cursussen om Russen de Estse taal aan te leren. Sinds 1996 schrijf ik schoolboeken voor de lessen Russisch in de lagere en middelbare scholen in Estland.''

Elsa's dochter Kristina, die in 1970 geboren werd, was niet zo'n studiehoofd. Onmiddellijk na haar middelbare school trouwde ze. ,,Ik heb nergens spijt van. Mijn enige doel in het leven was een man vinden en een kind krijgen. Als ik alles overzie, ben ik perfect gelukkig met wat ik tot nu toe heb bereikt. Ik hoop dat ik in de toekomst zal kunnen blijven schilderen en niet door geldgebrek gedwongen wordt om ergens afstompend werk te zoeken'', zegt Kristina.

Kristina's dochter Alisa bezoekt tijdens de vakanties haar vader, een zakenman in Jekaterinenburg (Rusland). Hij heeft het Estse visumregime overtreden en mag het land niet meer in. Voorlopig reizen hij en zijn vrouw Kristina heen en weer om af en toe bij elkaar te zijn.

Is die situatie niet extra moeilijk geworden nu Estland sinds 1 mei lid is van de Europese Unie? Kristina haalt haar schouders op. Politiek interesseert haar hoegenaamd niet. ,,Ik ben in de loop der jaren heel flexibel geworden. Voor alle problemen is er wel een oplossing. Ik hou mij niet echt bezig met de moeilijkheden van de buitenwereld. Ik schilder en ik leef in mijn eigen wereldje. Voor mij is het geluk van mijn dochter het belangrijkste. Ik vrees alleen dat Alisa's toekomstplannen door de komst van de Europese Unie grondig verstoord zullen worden.''

Alisa wil binnen twee jaar, als ze haar middelbare school heeft beëindigd, in Rusland informatica of grafische vormgeving gaan studeren. Ze is niet echt blij met de komst van de Europese Unie. ,,Iedereen in mijn school is tegen de Europese Unie. De meesten zijn bang dat het een immense wig zal drijven tussen Estland en Rusland. Terwijl er toch een grote band bestaat tussen onze landen.''

Het is natuurlijk zeer de vraag of alle Esten deze mening delen. Tijdens een referendum in september vorig jaar koos meer dan 66 procent van de Esten voor de Europese Unie. De meeste Esten ervaren nog steeds de dreiging van hun buurland en hopen dat de Europese Unie hen hiertegen zal beschermen. Ook de motieven voor de toetreding van Estland tot de NAVO op 1 maart moeten in dezelfde hoek gezocht worden.

In de communistische periode waren alle Estse nationale symbolen verboden. Zelfs de kleurencombinatie blauw-zwart-wit (de kleuren van de Estse vlag) mocht niet in kledij of in interieurs voorkomen. In 1988 kwamen in Tallinn 300.000 Esten samen om hun nationale liederen te zingen, die veertig jaar lang door de Sovjet-Unie waren verboden. De Estse zangfeesten werden zo een symbolisch protest tegen de sovjetoverheersing. In 1990 trokken de Russen zich terug uit Estland. De `zingende revolutie' was gelukt.

De Russische familie Jaanus kijkt de toekomst binnen Europa met een bang hart tegemoet. Voor vele Esten was de stem voor de Europese Unie eigenlijk een stem tegen Rusland. ,,Wij ervaren dat als een persoonlijke aanval'', zegt Georgi (44), ,,Wij kunnen een isolement van ons vaderland niet goedkeuren. Ze hebben al zoveel van ons gevraagd en dit is voor vele Estse Russen een stap te ver.''

Maar dat is niet het enige probleem. Ook de niet-Russische Esten hebben meer en meer twijfels over het nut van de Europese Unie. ,,Suiker, fruit en benzine zijn al merkbaar duurder geworden. Maar de lonen stijgen niet in verhouding. Het inkomen van de mensen is helemaal niet meer in balans met de uitgaven'', zegt Elsa. ,,Het lijkt erop dat Europa de mensen in Estland eerder armoede dan welvaart zal brengen.''

Estland heeft een prachtige natuur. Het is binnen de Europese Unie het land dat procentueel de grootste oppervlakte aan bossen heeft (50 procent). De hoofdstad Tallinn is een goed bewaarde, charmante middeleeuwse stad die uitkijkt over de Finse Golf. Misschien vinden de Esten wel een economische toekomst in de ontwikkeling van het toerisme.

Dat vindt Alisa een doemscenario. De Esten moeten vooral proberen te vermijden dat ze hun eigen industrie verliezen. ,,Ze mogen niet te afhankelijk worden van Europa'', zegt Alisa. ,,Als je door de stad wandelt, hoor je nu al meer Engels, Fins en Duits dan Ests en Russisch. De toeristen worden hier in grote groepen door cruiseschepen gedropt. Ze slenteren drie uurtjes rond en weten achteraf niet eens waar ze geweest zijn. Ze tonen helemaal geen interesse in de Estse cultuur. Tallinn begint steeds meer op de Westerse steden te lijken. De stad verliest haar eigen identiteit.''

Maar is het dan niet mogelijk dat haar moeder, Kristina, tussen de toeristen kopers vindt voor haar schilderijen? Alisa zwijgt. Elke medaille heeft twee kanten, ook die van de Europese Unie.

Eerdere afleveringen zijn te lezen op www.nrc.nl/europa