`Moordenaar van de vrije gedachte'

`Lees!', verordonneert de Koran. Maar in Egypte is de islamitische gedachtepolitie weer op pad om boeken te verbieden.

Toen de hoogste autoriteit van de sunnitische islam, het Al-Azhar instituut in Kairo, vorige week de bevoegdheid terugkreeg om `onislamitische' boeken te verbieden en in beslag te nemen, voegde het instituut de daad bij het woord. Honderden boeken, cassettes en pamfletten werden in Egypte ingenomen, met de uitleg dat deze maatregel nodig was om fundamentalistische literatuur, en daarmee ook het terrorisme, aan te pakken. Seculiere schrijvers zouden niets te duchten hebben, verklaarde Abdel-Azim al-Mataani, een prominente geestelijke van Al-Azhar.

De Egyptische dichter Ahmed al-Shahawi, in Rotterdam als gast van het Poetry International Festival, krijgt een verbeten trek rond zijn mond. ,,Hij is een huurmoordenaar van de vrije gedachte!'' zegt hij. ,,Als hij zegt dat dit nodig is om terrorisme te bestrijden, liegt hij.''

Shahawi, die behalve een veelgelezen dichter ook journalist is voor de krant Al-Ahram, spreekt uit ervaring. Vorig jaar publiceerde hij zijn recentste boek, `Aanbevelingen inzake de hartstocht van vrouwen', een moderne variant op het islamitische genre van de al-wasaya, raadgevingen. Een oude, ervaren vrouw vertelt een jongere vrouw hoe zij het beste met de liefde kan omgaan. Shahawi verwijst niet alleen naar middeleeuwse islamitische schriftgeleerden en dichters als Ibn Hazm, Muhyeddin Ibn Arabi en Mansour Hallaj, maar wil met zijn werk ook de positie van vrouwen verbeteren.

Vrijwel direct bemoeide Al-Mataani zich ermee. `Aanbevelingen' staat in de mystiek-islamitische sufi-traditie, die de fysieke, wereldse liefde ziet als metafoor voor goddelijke liefde, en als een middel om tot God te komen. Shahawi: ,,Al-Mataani is een wahabiet, hij werkte 20 jaar in Saoedi-Arabië als adviseur van koning Fahd. Saoedi-Arabië heeft individuele leden van Al-Azhar veel geld gegeven en campagnes gefinancierd tegen boeken over sufi's of filosofie. Het is nu bijzonder moeilijk om boeken over deze onderwerpen uit te geven in Egypte.''

,,Al-Mataani schreef een artikel tegen de `Aanbevelingen' in augustus 2003, en met de `Aanbevelingen' als expliciete aanleiding vroeg hij kort daarna om herstel van de bevoegdheid van Al-Azhar om `ongepaste' boeken te verbieden. Jaren geleden had Al-Azhar die bevoegdheid ook, en struinde de Boekenbeurs van Kairo af om boeken te confisqueren, op basis van de titel of kaft. Deze bevoegdheid was zogenaamd beperkt tot religieuze werken, maar werd heel breed toegepast. En die bevoegdheid werd Al-Azhar nu opnieuw toegezegd.''

Zijn boek was al in de tweede druk, met 17.000 verkochte exemplaren, toen Al-Azhar op 1 november 2003 in een fatwa (islamitisch decreet) verdere verspreiding ervan verbood. ,,Dat kwam voor mij echt totaal onverwachts'', vertelt Shahawi. ,,Volgens de fatwa ben ik een kafir, een ongelovige, is het boek tegen de islam, tegen Mohammed, tegen God, en zet ik vrouwen aan tot obsceniteit. Dat is ongeveer het ergste wat over je gezegd kan worden. Daarop staat de doodstraf.'' Hij maakt zich zorgen: ,,De mensen denken nu dat ik een afvallige ben. En een fatwa, eenmaal uitgesproken, is voor altijd. Het wachten is slechts op iemand die haar uitvoert.'' In 1959 werd tegen een boek van de Egyptische Nobelprijswinnaar Naguib Mahfouz een fatwa uitgesproken; in 1994 werd deze ernstig verwond door een moslimextremist.

Shahawi ontvangt doodsbedreigingen per post en email. ,,Ik kreeg zelfs een brief uit Noord-Irak van Ansar al-Islam, de groep van Mullah Krekar. Ze zeiden dat ik het wel kon vergeten om het tweede deel van de `Raadgevingen' te publiceren.''

Dat tweede deel is al af. Met zijn vaste voornemen het te ook publiceren, neemt Shahawi radicaal stelling tegen Al-Azhar. Tot dusverre hebben alle Egyptische schrijvers tegen wie een fatwa werd uitgesproken, inclusief Mahfouz, zich daaraan geconformeerd. Shahawi is de eerste die zich verzet.

Inmiddels zijn er al 30.000 exemplaren verkocht van de `Aanbevelingen' – ongehoorde aantallen voor de Arabische wereld. ,,Ik vind het mijn plicht om te vechten tegen deze duistere trend, deze fundamentalistische mentaliteit. En ik ben niet bereid om mijn excuses aan te bieden voor zelfs een enkel woord dat ik gepubliceerd heb of ga publiceren'', zegt hij.

Wat hem vooral dwars zit is de onwetendheid van degenen die hem veroordeelden. Shahawi komt uit een geleerde, diep-religieuze familie; zijn eigen vader was een gerenommeerd lid van Al-Azhar. Shahawi zelf kent, zoals veel andere leden van zijn familie, de Koran uit zijn hoofd. ,,Maar de leden van Al-Azhar kennen hun eigen culturele erfgoed niet meer. Bovendien is Al-Azhar fanatieker geworden dan de fanatici zelf. Van de 28-koppige commissie die mijn boek beoordeelde, had welgeteld één persoon het half gelezen. Het is surrealistisch: de Sjeik van Al-Azhar, de hoogste autoriteit van de islam, heeft een fatwa tegen een boek uitgesproken zonder het te hebben gelezen. Dat getuigt niet alleen van minachting voor het boek, maar ook van minachting voor de Koran, waarvan het eerste woord luidt: `Lees!'.''

Mensen adviseren Shahawi nu om asiel aan te vragen in het buitenland, net zoals zijn vriend Nasser Abu Zeid, die veroordeeld werd tot echtscheiding door Al-Azhar en nu in Nederland leeft met zijn vrouw. Dat weigert hij: ,,Dit is mijn land, ik voel me hier thuis, waarom zou ik vertrekken? Wie zijn die fundamentalisten dat we voor hen zouden moeten vluchten? Waarom blijven we niet om ze te confronteren? Intellectuelen zijn te lang passief geweest; ze hadden zich vanaf het begin moeten verzetten tegen Al-Azhar.'' Hij wordt gesteund door intellectuelen uit de hele Arabische wereld. ,,Ze weten dat hun dit ook kan overkomen.'' Van de veiligheidsdienst hoeft hij weinig te verwachten. ,,Ik ging naar ze toe om bescherming te vragen. Daar heb ik spijt van: ik weet nu dat het de veiligheidsdienst is geweest die mijn boek naar Al-Azhar heeft gestuurd.''

Ahmed al-Shahawi is vandaag bij Poetry International in Rotterdam om 16.00 en 20.00.