`Voor criminelen is de grens geen barrière'

Een deze week gesloten verdrag biedt politie uit Nederland, België en Luxemburg de mogelijkheid op elkaars grondgebied te opereren. In Limburg-Zuid hebben transnationale criminelen samenwerking al afgedwongen.

,,Wij zijn een misdaadregio'', zegt J. van Eck, hoofdofficier van justitie van het arrondissementsparket Maastricht. Om dat toe te lichten loopt hij naar een bord aan de muur van zijn functioneel ingerichte werkkamer in het gerechtsgebouw. Met een stift tekent hij cirkels rondom de provincie Limburg. ,,Aken en zijn agglomeratie tellen 300.000 à 400.000 inwoners, de agglomeratie Luik zo'n 450.000.'' De stift maakt nu een grotere cirkel. ,,Trek je het wat breder, neem je de euregio Maas Rijn mee dan kom je aan bijna vier miljoen inwoners'', doceert Van Eck. ,,Zo'n gebied is crimineel vergelijkbaar met de Randstad.''

Limburg-Zuid heeft het hoogste aantal misdrijven per politieman. In 2002 kwamen `ze' op de derde plaats na Amsterdam en Rotterdam qua aantal misdaden per 1.000 mensen. En kapitale delicten zoals het aantal moorden en criminele afrekeningen zijn de laatste twee jaar explosief gestegen.

De infrastructuur is goed voor criminaliteit, vertelt Van Eck. ,,Zuid-Limburg is het kruispunt van drie landen, en er is een hoge verstedelijking. Dat gaat altijd gepaard met veel misdaad.'' Veel van de misdrijven in dit gebied zijn grensoverschrijdend. Van alle verdachten boven de 18 jaar heeft 16 procent de Duitse of Belgische nationaliteit. Neem je de vreemdelingen uit die landen mee in de berekening, dan wordt het `buitenlandse' aandeel nog groter. Volgens gegevens van het in Maastricht gevestigde Internationale Rechtshulp Centrum (IRC) heeft Limburg-Zuid jaarlijks te maken met 4.000 justitiële verzoeken. In 95 procent van de gevallen betreft het verzoeken van Duitse en Belgische autoriteiten om verdachten te verhoren, te observeren of hun gesprekken af te tappen. Daarnaast ontvangt het IRC elk jaar zo'n 35.000 politionele aanvragen om informatie over personen en auto's na te gaan.

Deze week ondertekenden de ministers Remkes (Binnenlandse Zaken) en Donner (Justitie) een verdrag met hun collega's uit België en Luxemburg. Dat verdrag maakt mogelijk dat agenten straks op elkaars grondgebied opereren om de misdaad enigszins een halt toe te roepen. Nederland werkt ook aan zo'n overeenkomst met Duitsland.

In Limburg-Zuid werken politie en justitie de laatste jaren steeds nauwer samen met collega's over de grens. Achtervolgingen houden niet op bij elkaars landsgrenzen. Limburgse agenten mogen België en Duitsland zo'n tien kilometer penetreren, en andersom wordt Limburg ook binnengedrongen als collega's criminelen op de hielen zitten. In geval van nood mogen ze er zelfs hun wapens gebruiken. Verzoeken om informatie over elkaars criminelen lopen niet via de hoofdsteden maar worden rechtstreeks opgevraagd.

Het Bureau voor Euregionale Samenwerking (BES), waar officer van justitie W. Van de Ven aan het hoofd staat, probeert sinds vorig jaar november criminele en justitiële sluiproutes te voorkomen. Het BES, voorlopig een Nederlands bureau van de parketten Roermond en Maastricht, wil politie- en justitiefunctionarissen uit drie landen structureler laten samenwerken. Het BES moet het ophelderingspercentage van grensoverschrijdende criminaliteit aanzienlijk verhogen, bijvoorbeeld door het opstarten van opsporingsonderzoeken over de grens.

Van Eck: ,,Wie wil smokkelen, wie iets wil laten verdwijnen is overal in Zuid-Limburg binnen tien minuten de grens over.'' ,,De grens is alleen voor ons een barrière, niet voor criminelen,'' zegt Van de Ven. Criminelen uit België en Duitsland lopen Zuid-Limburg in en uit, wanneer en hoe het ze behaagt. ,,Ze komen binnenvliegen,'' zegt Van de Ven. Neem home- and carjacking. ,,Criminelen halen de sleutel van je auto uit je woning, desnoods met bedreiging, als je thuis bent. Of ze dwingen je te stoppen, pakken de auto af en nog voor je de politie kunt bellen, zijn ze de grens over. Vooral Oost-Europeanen uit Luik zijn gespecialiseerd in het ontmantelen van Audi's, Mercedessen en BMW's.''

Soms stelen criminelen ook oudere auto's. Een diefstal van een oude Ford Mondeo in België kan een voorteken zijn van een ramkraak in Limburg. ,,Daar zitten geen airbags in, dus krijgen ze bij een ramkraak niet zo'n ding in hun gezicht'', vertelt Van de Ven. ,,Je gaat een buitenlandse auto niet zomaar controleren en ook al doe je dat, dan duurt het enige dagen voor je uitsluitsel van je collega's over de grens krijgt.''

,,De grote serie woninginbraken waar we momenteel mee kampen, komt vanuit België,'' zegt F. Kooiman, chef Divisie Regionale Recherche van de politie Limburg-Zuid: ,,Inbrekers steken de grens over, breken hier in en vluchten weer snel naar België. We hebben nauwelijks zaken waarbij geen sprake is van internationele rechtshulpverzoeken.''

,,Criminelen gebruiken de grens om de pakkans te verminderen,'' vertelt professor C. Fijnaut in zijn werkkamer bij de Universiteit van Tilburg. Fijnaut, die verschillende onderzoeken deed voor de commissie-Van Traa, is bezig met een onderzoek naar de grensoverschrijdende criminaliteit. Hij hoopt de resultaten volgend jaar te presenteren. Vergelijkende onderzoeken zijn nimmer gedaan, zegt Fijnaut. ,,Je vindt talloze, meterslange analyses en boeken over de havens in Rotterdam en Antwerpen, maar wil je weten wat er loos is tussen die twee havens, dan kom je geen rapporten tegen.'' Autoriteiten denken nog steeds te veel naar binnen gericht. Ze kijken naar eigen problemen en nooit eens over het hek naar de buren, klaagt Fijnaut. ,,In Brussel heeft men de mond vol van nauwere samenwerking tussen lidstaten, maar als je daar aanklopt voor zo'n onderzoek, zeggen ze: het heeft geen prioriteit.''

De samenwerking mag er nu in Limburg zijn, maar echt optimaal is die bij lange na niet. Justitie- en politiefunctionarissen klagen over `barrières in de internationale informatievoorziening' (Van Eck), en verschillende rechtssystemen (Van de Ven). Van Eck en zijn collega Swagerman van het parket Roermond werken samen met negen arrondissementen om hen heen; vier Duitse en vijf Belgische. ,,Het BES moet die barrières slechten. Dat is niet altijd even makkelijk. Iedereen heeft z'n eigen prioriteiten. Criminelen zijn ons jaren vóór, zegt de hoofdofficier. ,,Als er telefoontaps nodig zijn in een buurland, dan gaat dat bij internationale onderzoeken niet in hetzelfde tempo als in de eigen regio. Gevolg: de vogel is gevlogen.''

E. Venema, plaatsvervangend chef Divisie Regionale Recherche zegt dat een nauwere samenwerking niet altijd `prettige' kanten heeft. ,,In Duitsland is het verplicht gevoelige info op papier te zetten. Als je gegevens uitwisselt, kan dat dus gevolgen hebben''. Gevoelige, zachte informatie kan Venema dus niet zomaar naar Duitsland sturen. De Nederlandse politie heeft de plicht haar informanten te beschermen. ,,Duitsers kennen dit niet, die zetten alles meteen op papier. Met alle gevolgen van dien.'' Venema werd vorig jaar door de Duitse Staatsanwalt als getuige opgeroepen in een overval-zaak. Hij is niet gegaan, omdat hij zijn informanten wilde afschermen. Venema stuurde zijn verklaring schriftelijk naar de Duitse rechtbank. Zo heeft hij mogelijk lastige vragen naar de bron van zijn kennis weten te omzeilen, maar hoe dergelijke juridische barrières structureel opgelost moeten worden, is nu nog niet duidelijk.

Ondanks de extra belasting van het toch al onderbezette politieapparaat, zouden sommigen graag zien dat de samenwerking met België en Duitsland nog verder ging. Agenten mogen nu wel DNA-profielen bij elkaar opvragen, maar zo'n profiel niet matchen met profielen in andere dossiers om zo te achterhalen of de bezitter ervan bij meer misdrijven betrokken is. Politiechef Kooiman zou willen dat agenten ook toegang krijgen tot elkaars `gevoelige' databanken als een DNA-databank met bandensporen of vingerafdrukken. ,,Deze databanken zou je kunnen koppelen. Technisch kan het, wetenschappelijk kan het.'' Maar Kooiman beseft dat het uitwisselen van persoonsgevoelige informatie met andere landen op dit moment erg moeilijk ligt. ,,Mensen vinden dit nu nog te eng.''