Spionage en Spinoza

De Maand van het Spannende Boek gaat zijn derde week in. Pieter Steinz wijdt deel 24 van zijn rubriek over thema's in de wereldliteratuur aan spionage in het algemeen en `Hoffman's honger' van Leon de Winter in het bijzonder.

Een western heeft hij nooit geschreven, en ook geen science-fictionroman. Maar dat neemt niet weg dat Leon de Winter dol is op de Amerikaanse genre novel. Sinds hij midden jaren tachtig zijn verleden als Europees schrijver in de traditie van Modiano en Handke aflegde, heeft hij zich onder meer gewaagd aan de Hollywoodroman en de politieke thriller – terwijl je De ruimte van Sokolov (1992) met een beetje fantasie zou kunnen beschouwen als een variatie op het aloude rags-to-riches-verhaal. Maar De Winters favoriete genre lijkt de spy story; niet alleen schreef hij er twee, waaronder de recente succesroman God's Gym (2002), ook speelt de spionageroman een rol in twee van zijn andere boeken. In Vertraagde roman (1982) werkt een schrijver aan een roman over een oude Nederlandse diplomaat die in Praag in een spionagenetwerk verzeild raakt, en in het schrijver-in-crisisverhaal Kaplan (1986) blijkt datzelfde boek al verfilmd.

Hoffman's honger, zoals het boek-in-het-boek in beide gevallen heette, verscheen daadwerkelijk in 1990 (om drie jaar later voor televisie verfilmd te worden). Een toepasselijk moment voor een spionageroman, want het IJzeren Gordijn was net opgehaald en in kringen van thrillerlezers deed de mare de ronde dat het nu ook wel gedaan zou zijn met de Koude-Oorlogroman, die het immers moest hebben van de tegenstelling tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oosten. De meester van het genre, John Le Carré, zou in de jaren negentig bewijzen dat spionage van alle tijden en omstandigheden is; maar ook Leon de Winter werd niet gehinderd door de Val van de Muur. Zijn Felix Hoffman, `een slapeloze alcoholicus met chronische honger', is toch immuun voor alles wat er om hem heen gebeurt. Sinds de dood van zijn dochtertje Esther, in 1968, stommelt hij door het leven – in een staat gewapende vrede met zijn vrouw Marian en met zijn superieuren bij de diplomatieke dienst.

Natuurlijk gaat het De Winter niet om spionage-intriges in Hoffman's honger. De déconfiture van de 59-jarige Hoffman, die wordt verleid door een Tsjechische dubbelspionne, is bijzaak, en de schrijver veroorlooft zich af en toe zelfs een grapje ten koste van het genre (bijvoorbeeld wanneer een CIA-agent een uitstapje maakt naar het Weense reuzenrad dat een belangrijke rol speelt in de verfilming van Graham Greene's spionageroman The Third Man). Zoals in bijna al De Winters boeken ligt de nadruk op de existentiële crisis van de hoofdpersoon, een man die joods is en worstelt met de herinnering aan wat hem (en zijn familie) is overkomen in de Tweede Wereldoorlog. Hoffman was al een cynicus en een `beroepsbuitenstaander' sinds zijn onderduiktijd, maar het is de dood van zijn dochter – Esthers tweelingzusje overleed in de jaren tachtig aan een overdosis – die van hem een nihilist en een vraatzuchtpatiënt heeft gemaakt.

Ondanks de onderhoudende plot en de tragische, memorabele hoofdpersoon is Hoffman's honger niet De Winters beste (en zeker niet zijn populairste) roman. De belangrijkste reden daarvoor is de onhandige manier waarop de filosofie door het verhaal is heengeweven. In de periode waarin de roman speelt (juni-december 1989) leest Hoffmann Spinoza's Verhandeling over de verbetering van het verstand. Lange passages uit het zeventiende-eeuwse meesterwerk worden geciteerd en door Hoffman geïnterpreteerd; maar nog afgezien van het feit dat ze het verhaal ophouden, lijken ze maar zijdelings met Hoffmans hopeloze toestand te maken te hebben. Ja, Spinoza was joods, en net als Hoffmann op zoek naar het geluk. Maar zijn uitspraken zijn te weinig geïntegreerd in de roman om werkelijk iets toe te voegen. Het lijkt erop dat De Winter Spinoza alleen heeft laten opdraven omdat de filosoof ook per ongeluk, en tegen wil en dank, in de spionage terecht kwam: in het rampjaar 1672 werd zijn huis door een woedende menigte belegerd omdat hij – als geheim onderhandelaar van de Staten van Holland – zou hebben geheuld met de Fransen.

Reacties:

steinz@nrc.nl

`Hoffman's honger' van Leon de Winter is samen met `Kaplan' in een goedkope omnibus van De Bezige Bij verkrijgbaar.

Volgende week in `Lees mee met NRC': vaders en zonen. Besproken boek: `Vaders en zonen' van Ivan Toergenjev.