Litouwen kiest opvolger voor Paksas

Litouwen kiest morgen een nieuwe president, als opvolger van de in april door het parlement afgezette Rolandas Paksas.

De Litouwers stemmen morgen niet alleen voor het Europees Parlement, ze kiezen ook een nieuwe president. En het moet vreemd lopen als Valdas Adamkus de eerste ronde van de verkiezingen niet wint.

Volgens de laatste peiling ligt de oud-president ver voor op zijn vier rivalen: 29,8 procent van de kiezers was volgens de laatste peiling, begin deze maand, van plan op Adamkus te stemmen. Dat is bijna het dubbele van het aandeel van nummer twee, Vilija Blinkeviciute (44), minister van Sociale Zaken en Arbeid en sociaal-liberaal, en nummer drie, Petras Auštrevicius (41), de door de centrum-rechtse oppositie gesteunde no-nonsense onderhandelaar in het proces van Litouwens toetreding tot de Europese Unie. Volgens de peilingen kunnen zij op 15,6 respectievelijk 15,1 procent rekenen. De twee resterende kandidaten, ex-premier en econome Kazimiera Prunskiene (61) en Ceslovas Juršenas (66), ex-journalist en waarnemend voorzitter van het parlement, liggen met 14,7 en 8,8 procent achter.

De verkiezingen zijn een gevolg van het schandaal-Paksas, dat Litouwen een jaar in zijn ban heeft gehouden. Ronaldas Paksas, populist, stuntpiloot, twee keer oud-premier en kampioen van de armen, werd na een langdurige procedure in april afgezet als president, wegens banden met een maffiose Russische zakenman, die zijn verkiezingscampagne had gefinancierd en die hem na zijn verkiezing tot president chanteerde. Via die zakenman kwamen staatsgeheimen uit Paksas' bureau terecht bij de Russische maffia en de Russische geheime dienst. Na zijn afzetting heeft Paksas – die de zaak nog steeds ziet als een samenzwering van de politieke elite tegen hem als `man van het volk' – nog geprobeerd kandidaat te staan voor zijn eigen herverkiezing, maar daar stak het Constitutionele Hof een stokje voor. Deze week riep hij zijn aanhang op morgen op Kazimiera Prunskiene te stemmen – dit nadat zij had laten weten zich in te zetten voor een kandidatuur van Paksas bij de volgende presidentsverkiezingen. Alle Litouwse televisiezenders wezen deze week een spotje van Paksas' partij af waarin hij zijn tegenstanders – de hele politieke klasse minus zijn eigen aanhang – uitmaakte voor ,,een corrupte clan''.

Intussen hebben de vijf kandidaten tijdens hun verkiezingscampagne allemaal leentjebuur gespeeld bij Paksas. De afgelopen tien jaar heeft alles in Litouwen in het teken gestaan van de aansluiting bij de NAVO en de Europese Unie.

Nu die aansluiting een feit is, zijn in de politiek andere thema's een rol gaan spelen. Dat geldt vooral voor de kloof tussen Litouwers die sinds 1991 wel en Litouwers die niet hebben geprofiteerd van de invoering van de markteconomie. Paksas was de man die er bij de vorige presidentsverkiezingen met zijn populisme in slaagde de `slachtoffers' van de markteconomie te mobiliseren: de armen in de steden en de plattelanders. Hun steun verzekerde hem in 2003 tot ieders verrassing van de zege tegen de zittende president Adamkus. In de huidige campagne hebben alle vijf kandidaten de stad de stad gelaten en zich gericht op de plattelanders, Paksas' electoraat, met beloften over snelle welvaartsverbeteringen.

Favoriet Adamkus is een centrist die het grootste deel van zijn leven in Amerikaanse ballingschap leefde en die kort na zijn terugkeer in 1998 tot president werd gekozen. Hij geniet een goede reputatie als een president die boven de partijen stond en die Litouwen naar het lidmaatschap van NAVO en EU leidde. Adamkus' eerste prioriteit is het herstel van de schade, aangericht door de affaire-Paksas. ,,Litouwen verloor zijn positie als regionaal leider tijdens de onfortuinlijke Paksas-affaire, en die moet zo snel mogelijk worden hersteld. (..) De samenleving is verscheurd, de waardigheid en de morele autoriteit van het presidentschap zo goed als vernietigd en het vertrouwen in de autoriteiten neemt af – dat is de erfenis van mijn voorganger na slechts één jaar in functie.''

Adamkus' handicap is zijn leeftijd: hij is 77. Of hij morgen een absolute meerderheid kan halen is de vraag – zestien procent van de Litouwers wist bij de laatste peiling nog niet wat zij zouden gaan stemmen. Of die voorsprong genoeg is in de tweede ronde op 27 juni, weet vooralsnog niemand.