`Ik ben kotsziek van de schijnheiligheid'

Onlangs was Ad Bos, de man die bekend werd als de klokkenluider van de bouwfraude, terug op Sint Maarten. Daar werkte hij eind jaren negentig voor het bouwbedrijf Koop Tjuchem. Nu zit hij, als werkloze, financieel aan de grond. `Het doet pijn om te constateren dat Nederland niet van plan is om het bouwfraudeprobleem daadwerkelijk aan te pakken', zegt Bos. `Het is je reinste klassenjustitie.'

Na twee dagen komen op het terras van strandcafé Mr. Busby's de tranen. Het gaat slecht met Ad Bos `van de bouwfraude'. ,,Ik ben geestelijk en lichamelijk op. En ik ben rusteloos, terwijl ik vroeger juist heel rustig was.'' Aan het begin van de dag gaat het wel – dan staat hij fris op en lijkt hij de wereld aan te kunnen. Maar zodra de dag een paar uur oud is, zakt hij in. Telkens weer die lusteloosheid. ,,Dan knap ik af.''

Ad Bos is een paar dagen op uitnodiging van deze krant terug op het Antilliaanse eiland Sint Maarten. Hier werkte hij van 1997 tot 1998 voor aannemer Koop Tjuchem. ,,Zes tropenjaren'' later overziet de Noord-Hollander wat er sindsdien gebeurd is.

Ad Bos (56) werd drie jaar geleden bekend als klokkenluider. Na zijn vertrek als technisch directeur bij aannemer Koop Tjuchem wegens incompatibilité d'humeur onthulde hij dat de bouw in Nederland jaren heimelijk afspraken maakte en de prijzen opdreef. Opdrachtgevers, vooral de overheid, waren hierdoor voor vele honderden miljoenen euro's opgelicht. Bos leverde ook het bewijs, de zogenoemde schaduwadministratie van zijn ex-werkgever. Sindsdien is hij nestbevuiler, zelf verdachte, wordt hij bedreigd en zit hij financieel aan de grond. Terugkijkend: ,,Ik denk wel eens: Ad, waarom heb je nou je hele maatschappelijke carrière in het water gegooid? Maar ik ben een vechtertje. En wat is gebeurd moest boven tafel gebracht worden.''

Ad Bos werd geboren op 9 juni 1948 in Velsen, in een aannemersfamilie. Moeder, vader, opa, ooms, broers, zwager, zoons – de hele familie zat of zit in de bouw. ,,Ze staan als één blok achter mij, hebben me ook geld geleend. Alleen daarom ben ik nog niet failliet. Ze helpen waar ze kunnen. Mijn broers hebben me bijvoorbeeld geholpen met het schrijven van een brief aan premier Balkenende.''

Opa Bos was de oprichter van aannemersbedrijf P. Bos en Zonen in Amstelveen. Zijn opvolger, de vader van Ad, kreeg op 48-jarige leeftijd een hartaanval en moest stoppen. Opa verkocht toen alles, zijn vader vocht om in leven te blijven. ,,Pats boem, weg bedrijf.'' Ad Bos was toen 18 en deed weg- en waterbouw op de HTS. Toen hij in 1971 klaar was op school, ging Bos werken bij JG Nelis in IJmuiden en P. Daalder in Alkmaar. Tussen 1978 en 1980 was hij voor Interbeton van bouwconcern HBG in het Midden-Oosten. Grote werken. Bos herinnert zich een havenproject van 2,4 miljard gulden.

Van 1980 tot 1985 werkte Bos bij wegenbouwer De Moel in Alkmaar. Daar ontmoette hij Fred Veerman, zijn latere opponent bij Koop. Met Veerman zette hij in 1985 de wegenbouwpoot van Koop op, Koop Tjuchem. Ze wisten binnen te dringen in de bestaande bouwkartels. De omzet groeide in tien jaar naar 110 miljoen euro. Maar intussen ontstond er een vete tussen Ad Bos en mededirecteur Fred Veerman. Omdat ik kritiek had op het beleid, vertelt Ad Bos. ,,Maar Veerman hadden ze niet in de hand bij Koop. Die gebruikte zijn hele systeem om mij kapot te maken. Weet je, als hij zich tactischer had opgesteld was er misschien nooit een bouwfraudeaffaire geweest. Het komt allemaal door zijn persoonlijke wraak dat ik weg ben bij Koop.''

Henk Koop werd in 2002 gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid. Die deed onderzoek naar Nederlands grootste georganiseerde fraude. Koop zei tegen de commissie dat hij door Bos onder druk was gezet. Ad Bos wilde, volgens Henk Koop, 650.000 dollar hebben bij zijn vertrek, anders zou hij er wel voor zorgen dat Koop `achter de tralies' kwam. Maar Ad Bos zegt dat hij Koop ,,niet gechanteerd heeft''. ,,De verklaringen passen in de pogingen van Koop om mij als klokkenluider ongeloofwaardig te maken. Toen de problemen met Veerman speelden, heb ik acht gesprekken gehad. Natuurlijk wilde ik geld mee hebben, want ik moest toch verder? Henk Koop wilde ook een regeling met mij, maar dat is hem uit het hoofd gepraat door Veerman.''

,,Ik wilde niet ontslagen worden. Ik heb tegen Henk Koop gezegd: `Ik was dertien jaar het beste jongetje van de klas. Dat kun je me niet aandoen. Dat mag je me niet aandoen.' En een geldwolf was ik niet, het ging om een paar ton.Een ton of vier, vijf, in guldens! In de gesprekken, die ik met Koop en Veerman had bood Veerman me telkens nieuwe baantjes aan, maar in werkelijkheid wilde hij mij kwijt. Uiteindelijk kon ik voor Koop Holding naar het Caraïbische gebied. Acquisitie doen op Cuba en de Antillen.''

Vuilnisbelt

Ad Bos stuurt zijn auto langs projecten op Sint Maarten. Op een heuvel, Point Blanc, stapt hij uit en kijkt hij over de Great Bay, Philipsburg en verderop het zoutmeer en de vuilnisbelt. Hij wijst naar de nieuwe overslaghaven en cruiseterminal. Voor 44 miljoen dollar gemaakt door Ballast Nedam Caribbean. Betaald van Nederlands ontwikkelingsgeld en onderhands aanbesteed. De concurrentie kwam er niet aan te pas.

Toch lukte het Bos om Koop aan opdrachten te helpen, vertelt hij. ,,In het jaar dat ik hier was haalde ik een overheidsopdracht van zeven miljoen euro binnen. Daarna kwam daar nog een wegenbouwproject bij van 2,5 miljoen euro.'' Later volgde nog een project met de weinig fantasievolle naam `Link één fase twee'. Documenten die hij heeft, laten zien hoe Fred Veerman over deze projecten vanuit Nederland heimelijke werk- en prijsafspraken maakte met directeur Wiel Janssen van Janssen de Jong, het Limburgse moederbedrijf van het sinds 1987 op het eiland gevestigde Windward Roads.

We rijden langs de beton- en asfaltmolen van Windward Roads. Bos legt uit: ,,Wil je in de bouw beginnen, dan moet je deel van het kartel zien te worden. Zo is het hier op Sint Maarten, zo is het in Nederland, zo is het overal. Dat betekent: je erin vechten bij openbare aanbestedingen met afbraakprijzen. Natuurlijk proberen de gevestigde bedrijven je dan failliet te krijgen. Als dat niet lukt, mag je meedoen en begint het spel van geven en nemen. Uiteindelijk krijg je automatisch een deel van de opdrachten en deel je in het opzetgeld (het bedrag waarmee de aanneemsom stiekem wordt verhoogd, red.). Als je het onderling kunt regelen, zijn de Antillen een goudmijn voor wegenbouwers, met dubbele prijzen. Concurrentie bestaat hier niet.''

Later die dag staan we ergens op het eiland te kijken naar een verroest asfaltmolentje. Het was ooit eigendom van een bedrijf dat Bibrac heette. Dat bedrijf had Ad Bos willen overnemen namens Koop Tjuchem, om de orderportefeuille te bemachtigen. Maar dat gebeurde niet: Bos moest vertrekken en Windward Roads ging er met Bibrac vandoor.

Windward Roads kreeg hier alles, had warme banden met de politiek en de ambtenaren, vertelt Bos. Koop moest zich invechten, ook op relatiegebied. ,,Die van Windward Roads waren doodsbenauwd. Bij het moederbedrijf Janssen de Jong kenden ze Koop vanuit Nederland. Op een gegeven moment had ik het hele eilandsbestuur in een vliegtuig op weg naar de Koop Holding in Nederland. Als je zoiets lukt in de aannemerij, dan trek je een paar flessen open. Om de contacten aan te halen met het eilandsbestuur had ik via mijn contacten de stoelindeling in de business class laten wijzigen. Zo kwam ik dicht bij de gezaghebber te zitten. De jongens van Windward Roads, die toevallig dezelfde vlucht geboekt hadden, belandden zover mogelijk bij hem vandaan. Kijk, als je dan acht uur naast zo iemand zit, da's bijzonder.''

Henk Koop stond op Schiphol. Hij vloog de bestuurders in zijn privé-vliegtuig naar Groningen. Daar zijn ze met alle egards ontvangen op zijn buitenverblijf in het Groningse dorp Bafloo. Later heeft hij ze ook weer teruggebracht naar Schiphol.

Ook op dit eiland eiste de politiek geld in ruil voor bouwprojecten, zegt Bos. Henk Koop wist van de hoed en de rand: ,,Ik stuurde hem twee keer per week een fax over zulke ontwikkelingen.'' Ad laat een fax zien, van hem aan het hoofdkantoor in Nederland: ,,Kan bv Steve ook een woongelegenheid/appartement/kamer voor één persoon regelen in Leiden? 2 slp.kamers. De vraag is voor drie jaar, maar laten we eerst maar eens voor een jaar proberen (..) Het is voor de machtigste persoon op het eiland voor projecten op dit moment. Hij zal er eindeloos gelukkig mee zijn en wij zullen er ons voordeel mee doen.''

Ad Bos: ,,Maar opdrachten of niet – voor Fred Veerman was niks goed genoeg. Ik moest eruit. Veerman bouwde een dossier op. Hij had onder meer een fax waarin ik had geschreven dat er veel NSB'ers onder hem werkten.''

Het conflict liep uit op een ontslagprocedure bij de rechter. Die had ,,geen oor'' voor Bos' onthullingen over fraudepraktijken bij Koop. Uiteindelijk kreeg hij 150.000 gulden, een fractie van wat hij wilde. Daarvan moest Bos 45 procent belasting betalen. 70.000 gulden ging naar de advocaat. ,,Ik bleef zonder baan achter, met niet meer dan 15.000 gulden.''

Bedreigingen

Op het terras van Restaurant du Soleil in Grand Case, het Franse deel. Sint Maarten is Antilliaans, Saint Martin is Frans grondgebied. In Saint Martin gelden de regels van de Europese Unie, inclusief de strenge mededingingswetten. In Sint Maarten niet. Raar te bedenken, zegt Bos, dat de moederbedrijven in Nederland plechtig beloven nooit meer prijs- en werkafspraken te maken, maar op Sint Maarten ongestoord kunnen doorgaan.

Ad Bos raakt op dreef. (`Net wat ik zeg.') Nadat hij met de schaduwadministratie naar Justitie, Tweede-Kamerleden, NMa en pers was gelopen, werd hij bedreigd, vertelt hij. ,,Bang ben ik niet uitgevallen, maar dit was heel vervelend. Ze zouden wat jongens langssturen, wisten mijn vrouw en kinderen te vinden. Dat soort boodschappen door de telefoon.''

Van wie kwamen de bedreigingen?

,,Ik kan alleen speculeren, maar het zal iemand zijn geweest die benadeeld is door mijn actie.''

U maakte fraude publiek.

,,Het was het goede moment, de politiek was er rijp voor. De fraude rond de Schipholspoortunnel was net ontdekt. Maar ik had nooit kunnen inschatten dat dit zo'n effect zou hebben.''

Heeft u geen wroeging? U deed toch al die jaren mee aan de praktijken in de bouw.

,,Hoe hoger ik in rang kwam, hoe meer ik ermee geconfronteerd werd. Maar ik ben geen moraalridder, ga die rol ook niet spelen. In de bouw gebeurt van alles wat niet mag, massaal. Dat hoort erbij. Als dat zakelijk moest, had ik er geen problemen mee. Maar ook daar had je gradaties in. Ik ben er afstand van gaan nemen. Misschien is dat wel voortschrijdend inzicht. Op een gegeven moment had ik er gewoon mijn buik van vol.''

U had opnieuw kunnen beginnen bij een ander bouwbedrijf.

,,Er waren wel bedrijven die mij wilden hebben, maar die mochten niet van Veerman. Kijk, zoiets luistert nauw in de sector. Een `besmet' iemand, zoals ik, laat je staan of je zult er voor betalen bij een komende aanbesteding. Ze komen elkaar namelijk altijd weer tegen.''

Hebt u geen spijt dat u besloot de bouwfraude wereldkundig te maken?

,,Nee, het leven loopt zoals het loopt. Ik heb wel veel geleerd. Ik vond die bouw prachtig, beleefde gouden jaren, maar nu is mijn blik ruimer. Ik zie ook de andere kant van het verhaal.''

Welke andere kant?

,,Wat ik verafschuw is de hypocrisie rond deze kwestie. Bij politici die verdomd goed wisten wat er speelde, maar hun mond hielden. Bij de bouwers idem dito. Die schijnheiligheid, ik ben er kotsziek van. Zo iemand als Pieter Hofstra (Tweede-Kamerlid voor de VVD, red.) die doodleuk in een debat in de Kamer meldt dat hij altijd heeft geweten dat bouwbedrijven de boel flessen. Want zijn broer had een bouwbedrijf en hij was commissaris. De Kamer nam het voor kennisgeving aan en ging over tot de orde van de dag. Onvoorstelbaar.

,,Hetzelfde geldt voor oud-minister Annemarie Jorritsma. Mede-eigenaar van een bouwfrauderende aannemerij, vliegt op kosten van Koop rond en komt tijdens de enquête bluffend weg. Ik heb de politie verteld: de lijnen van de bouw lopen tot het hoogste politieke niveau. De tegenwerking die ik heb gehad om mijn schaduwadministratie te deponeren bij allerlei instanties, ik kan het niet bewijzen, maar die tegenwerking zegt mij alles. Ik ben al zolang bezig met deze zaak, en ik zie die krachten bewegen. Verbaasd ben ik alleen dat de ontbrekende schakels aan de bovenkant van het netwerk nog niet zijn blootgelegd.''

U ziet georganiseerde tegenwerking?

,,Het doet pijn om te constateren dat dit land niet van plan is om het bouwfraudeprobleem daadwerkelijk aan te pakken. We zijn meer bezig om het bolwerk te beschermen dan het te ontrafelen. Als je ziet hoe men omgaat met de tweede schaduwadministratie, die van Boele & van Eesteren, dan kan ik niet anders constateren dan dat men ook deze onder het tapijt probeert te schuiven. Precies zoals Justitie met mijn schaduwboekhouding heeft geprobeerd. Omdat er politieke figuren mee zijn gemoeid, wordt het een politieke beslissing. Het is je reinste klassenjustitie.''

Europees klokkenluider Paul van Buitenen kreeg een lintje. Benk Korthals, de minister die vanwege de bouwaffaire aftrad, kreeg ook een lintje. Klokkenluider Ad Bos niet.

,,Feit is dat ik nog verdachte ben, al wordt het niets met die zaak. Mij zal best wel iets verweten kunnen worden, maar het zou van een vreemde prioriteit getuigen als ze mij vervolgen terwijl ze zeggen dat ze handen tekort komen om de echte boeven aan te pakken. Het was de wereld waarin ik werkte. Ik ben blij dat ik eruit gestapt ben. Eigenlijk is het te gek. Er vliegen miljoenen en miljarden door de lucht, de hoogst verantwoordelijken lopen nog rond en dan zouden ze uitgerekend de klokkenluider voor enkele feitjes vervolgen?''

Rietje

Daar zit hij aan een tafeltje, met een cranberry juice met rietje. De avond maakt van hem een oude man. Vanmorgen kwam hij nog stralend aanlopen, baseballpetje op met korte broek. Wat wil Ad Bos nog? 56 is te jong om te stoppen.

De gemeenten Amsterdam en Hoorn vroegen Ad Bos advies over de fraude bij hun projecten. Een bedankbriefje van burgemeester Cohen kwam niet, en evenmin een vergoeding voor de dagen van meedenken. ,,Ze zuigen je leeg en vertrekken.''

Bos ging praten met Marijke Vos, Kamerlid voor GroenLinks en oud-voorzitter van de enquêtecommissie Bouwnijverheid. Ze zag (en ziet) zijn problemen, doet ook wel een goed woordje voor hem. Ook Statenleden van Noord-Holland spraken met hem, wilden alles weten over de praktijken in hun provincie. Dat deed hij graag, maar bleef opnieuw met lege handen achter.

Bos zegt benaderd te zijn adviseur te worden van de stichting Regres die namens gemeenten geld wil terugvorderen bij bouwers, maar dat ketste af. ,,Men wilde mij uiteindelijk niet.''

Ook had Ad Bos ,,een goed gesprek met minister Brinkhorst (Economische Zaken, red.). Hij noemde mij `verdienstelijk voor de samenleving'. Ik vertelde hem dat ik graag weer aan het werk zou gaan, maar dat de kans daarop in de bouw gering is.''

Bos: ,,Brinkhorst vroeg: `Heeft Pieter Kalbfleisch (directeur-generaal van de NMa, red.) je wel eens gebeld, of is de Regieraad Bouw iets? Stel je prijs op een gesprek?' Ja, zei ik. Maar tot nu toe geen Kalbfleisch. Bij mijn afscheid zei Brinkhorst: `U hoort van mij.' Dat was 14 april en ik geloof dat hij het meende. Ik begrijp dat een minister het druk heeft, dus wacht ik nog.''

Intussen leest hij ook in de krant dat bouwers die de samenleving generaties lang hebben opgelicht korting krijgen op hun boete als ze zelf hun fraude bij de NMa melden. Dat bespaart ze miljoenen. Bouwconcern Boele & van Eesteren, bijvoorbeeld, leverde in februari snel zijn schaduwadministratie in bij de NMa en kan aanspraak maken op een lagere boete of kwijtschelding van die boete. Justitie weigert de verantwoordelijk samensteller van die administratie, directeur Peter van Bergeijk, te vervolgen wegens valsheid in geschrifte of oplichting.

Inmiddels zit Ad Bos financieel aan de grond. Zijn zelfgebouwde huis in Limmen staat te koop. Voor de man die het kartel liet ploffen is er niets. Hij kreeg alleen 48 euro reiskostenvergoeding toen hij moest getuigen voor de enquêtecommissie. En Justitie zit hém wel op de hielen.

Op 18 maart schreef Ad Bos een brief aan premier Balkenende. Daarin verzocht hij om een schadeloosstelling. Bos schreef: `Gezien het grote belang van mijn rol bij het aan het licht brengen van de misstanden in de bouwsector en gezien de maatschappelijke `prijs' die ik daarvoor moet betalen, acht ik het billijk indien de Nederlandse overheid bereid is om met mij in gesprek te gaan over de wijze waarop zij een bijdrage kan leveren aan het veiligstellen van mijn toekomst.'

Bos neemt op het terras zijn baseballpet af. Hij vertelt dat hij op tv zag hoe in de Verenigde Staten een klokkenluider een beloning van 88 miljoen dollar kreeg. Die had ervoor gezorgd dat de Amerikaanse overheid 880 miljoen dollar kon terughalen bij de farmaceutische industrie. Bos denkt aan een bescheidener bedrag. Een beloning van tien procent zou wat veel zijn, geeft hij toe. Maar er is wel al 110 miljoen euro aan boetes uitgedeeld door de NMa en Brinkhorst houdt voor de komende vier jaar rekening met 230 miljoen euro extra ruimte op zijn begroting van nog te innen boetes. Bovendien worden jaarlijks honderden miljoenen bespaard bij aanbestedingen, omdat er opeens wel concurrentie is.

,,Eerlijk gezegd vind ik dat de overheid mij iets verschuldigd is. De schaamte van deze affaire is dat de Nederlandse politiek er tot nu toe niet in slaagt om op een galante manier iets te regelen. Ik ben geen geldmaniak, maar ik heb ook geen zin om in de goot te belanden.''

Deurmat

Afgelopen dinsdag, terug in Nederland, vindt Ad Bos een brief op de deurmat. Het is het antwoord van premier Balkenende. De premier laat de klokkenluider weten dat het college van procureurs-generaal ,,geen reden'' ziet voor financiële compensatie. Ook schrijft Balkenende dat Bos wordt verdacht van ,,meerdere strafbare feiten.'' Bovendien schrijft de premier: ,,Ook vanuit de maatschappelijke plicht die op eenieder rust om misstanden in de samenleving aan het licht te brengen, vloeit voort dat u heeft gehandeld zoals u had moeten doen. Om die reden zie ik derhalve geen noodzaak om op uw verzoek in te gaan.''

Ad Bos `van de bouwfraude' krijgt geen cent.