Hollands dagboek

Twee weken geleden vermoordden drie moslimextremisten 22 westerlingen in de Saoedische oliestad Al Khobar. Dat gebeurde op een steenworp afstand van het huis van Patrick Bryan (38). Hij werkt als consultant bij Atos Origin Middle East en is getrouwd met Annehieke. Samen hebben ze twee kinderen, Lotte (7) en Jesper (5). De familie gaat verhuizen. `De moordenaars kunnen hier ongestoord hun werk doen.'

Woensdag 2 juni

We hebben besloten dat Annehieke en de kinderen komende dinsdag, drie weken eerder dan gepland, teruggaan naar Nederland. Ik voel me er niet prettig bij om de familie dagelijks achter te laten op de compound. Bovendien is het nog maar de vraag of de school nog opengaat voor twee weken – daarna is het zomervakantie.

Sinds vier dagen staat ons leven in Al Khobar op zijn kop. Het was zaterdagochtend acht uur toen Annehieke belde om te vertellen dat er buiten de afgesloten compound geschoten werd. Daarna ontrolde zich een drama dat ons tot nog toe bespaard was gebleven in de Oostprovincie van Saoedi-Arabië: een groep gewapende mannen trok moordend in onze buurt rond, richtte even verderop bij de rijkste en naar verluidt bestbeveiligde compound, Oasis, een slachting aan onder niet-islamitische westerlingen en Aziaten, en wist uiteindelijk te ontkomen. De dagen erna bleek gelukkig geen van onze vrienden of bekenden slachtoffer. Enkelen zijn wel in direct contact geweest met de moordenaars en door het oog van de naald gekropen. Dichterbij dan dit kan het niet komen.

Vorig jaar mei heeft er een spectaculaire drievoudige aanslag in Riad plaatsgehad met autobommen en schutters met 25 doden. Hoewel dat hier 400 kilometer vandaan is gebeurd, werden er zeer direct westerlingen op de korrel genomen, dus de schrik was groot. Maar de autoriteiten namen onmiddellijk scherpe veiligheidsmaatregelen: bij elke compound staan nu gewapende militairen, en er werd een ring van betonblokken om de compounds heengelegd om, naar goed gebruik, `de vorige aanslag te verijdelen': door de betonblokken zou men geen autobom de compound in kunnen rijden. Hoewel we wel steeds meer wapentuig op straat tegenkwamen, gaf het wel een gevoel van bescherming. En het dagelijks bij het binnenrijden van de compound in een grote mitrailleurloop kijken went.

Maar nu weten we dat meedogenloze moordenaars minstens evenveel schade kunnen aanrichten als een explosie. Het feit dat er mensen rondlopen die erop uit zijn om westerlingen op een gruwelijke wijze om het leven te brengen is erg beangstigend. Er zijn ruwweg twee alternatieven: weg uit de regio, of in Bahrein gaan wonen, de eilandstaat aan de overkant van de King Fahd-brug. Vanuit Bahrein kan geforenst worden, en het leven daar wordt veel veiliger geacht dan hier.

Nu, aan het eind van de week, is iedereen doodmoe van de stress, van het 's nachts luisteren naar vreemde geluiden, van de emoties van de hele week. We hebben een barbecue met enkele Nederlandse vrienden, van wie er een aantal teruggaat naar Nederland. De kinderen hebben een beauty salon ingericht en voorzien iedereen en alles van opplak-tatoeages. Binnen wordt het een zooitje, maar buiten, met dertig graden aan de eettafel, kunnen we ons daar even niet druk om maken.

Donderdag

De ochtend begint met het vieren van Annehiekes verjaardag. Vroeg op om slingers op te hangen, en dan het feestvarken wekken met `Lang zal ze leven'. Het is vandaag weekend, en om het te vieren gaan we naar Bahrein om de dag in het Ritz Carlton door te brengen, waar 's avond Bryan Ferry optreedt. We rijden langs Oasis en zien met enige bitterheid dat er hoge prikkeldraadversperringen omheen worden gezet: wederom wordt daar de vorige aanslag verijdeld.

In het Ritz Carlton doen we ons tegoed aan een goede lunch met wijn – eindelijk weer in de normale wereld! Het is een verademing om even tot onszelf te komen. We gaan naar het strand. Die middag vieren we aan een strandbar twee verjaardagen onder het genot van grote glazen tapbier. We verwelkomen hen die voorgoed terug naar huis gaan en anderen die evenals wij zich even komen laven aan de stressloosheid van dit eiland.

Tegen het vallen van de avond veegt het personeel het terras schoon. Er komt een babysit op de kamer, en met een aantal vrienden gaan we kijken of Bryan Ferry er nog wat van weet te bakken op zijn 55ste. En dat doet hij! Het is een heerlijk openluchtconcert en hij speelt alsof het 25 jaar geleden was. Alle grote hits passeren de revue, het publiek is enthousiast, en Bryan geniet.

Na afloop wordt de Trader Vic's, de roemruchte expatbar, nog even aangedaan, totdat het echt genoeg is.

Vrijdag

Ik kan me niet herinneren ooit eerder in het Midden-Oosten zoveel te hebben gedronken als gisteravond. Ik zie op tegen de dag die komt en al het felle zonlicht. De dag wordt doorgebracht aan het strand. De kinderen vinden aansluiting bij leeftijdgenootjes, hetgeen een hoop scheelt op een dag als deze, en de meeste tijd wordt besteed aan het lezen van kranten die volstaan met de gebeurtenissen van de afgelopen week.

Met verbazing lees ik over de `verhoogde staat van paraatheid' van de militairen en politie in het land. Sinds de aanslagen zaterdagochtend ben ik niet één controlepost tegengekomen. Afgelopen dinsdag ben ik met Erik en Tamara naar de ambassade in Riad gegaan: 430 kilometer heen en 430 kilometer terug. Zegge en schrijve: één controlepost (bij de ambassadewijk) en geen `verhoogde paraatheid' te zien. Waar precies die extra veiligheid voor de buitenlanders vandaan moet komen is mij niet duidelijk.

Ook maken wij ons vrolijk om de minister van Olie die op een congres in Beiroet heeft gezegd dat er ,,slechts tien buitenlanders het land verlaten hebben naar aanleiding van de aanslagen''. Is het toeval dat wij die alle tien kennen?

Als we aan het eind van de dag terugrijden naar Saoedi denken we hardop over hoe het zou zijn om in Bahrein te wonen. Hoe groot is het risico bij ons eigenlijk? Hoeveel veiliger is Bahrein? Wat doe je je kinderen aan als ze onverhoopt met geweld geconfronteerd zouden worden? Hoe groot is dat risico? Het zijn lastige vragen, maar wat in ieder geval duidelijk is: als we blijven, zijn we hier volgend jaar waarschijnlijk de enige westerlingen. Als we tot september wachten met de beslissing, is er waarschijnlijk geen plaats meer in Bahrein. Dus eigenlijk lijkt er niet zo heel veel keus te zijn. We besluiten om in ieder geval contact op te nemen met een aantal scholen in Bahrein, zodat de kinderen daar terecht zouden kunnen.

Zaterdag

Vanochtend ben ik eerst langs ons kantoor gegaan in het centrum van Khobar om mijn iqama (Saoedisch werknemersidentiteitsbewijs) te laten vernieuwen en een nieuw multiple-exit/re-entry visum in onze paspoorten te laten zetten. Dit verloopt over een paar weken, en als het verloopt terwijl Annehieke en de kinderen in Nederland zijn, kunnen ze het land niet meer in. Dit moet dus geregeld zijn voordat ze maandagavond vliegen. Als ik door de stad loop, doe ik anders dan vroeger. Ik kijk voortdurend om me heen, en ik blijf niet meer wachten in een geparkeerde auto. Tussen neus en lippen door wordt mij gevraagd of wij ook naar Bahrein gaan maar ik laat het in het midden.

Vervolgens ben ik naar het werk gegaan en neem voor het eerst sinds de aanslagen (nu precies een week geleden) een verhoogde alertheid waar. Ik sta van kwart over acht tot elf uur in de file voor de bedrijfspoort waar de controle in ieder geval grondiger (maar niet efficiënter) verloopt.

Tijdens wat er over is van de werkdag probeer ik werk in te halen en praat ik met verschillende Arabische collega's over hun ideeën en mijn zorgen. Het verschil in opvatting tussen sjiieten en soennieten is groot: Volgens de sjiieten zijn de daders compleet gestoorde soennieten die door een levenlange hersenspoeling tot deze daden zijn gekomen. Voor de soennieten heerst er schaamte over wat deze landgenoten hebben gedaan. Ze durven dit keer zelfs niet meer te spreken over `buitenlandse elementen' en `zionistische complotten'. Allen zijn het er over eens dat wat hier gebeurd is niets met islam te maken heeft, en dat voor de islam deze dingen even verwerpelijk zijn als, pak hem beet, voor het christendom.

In de loop van de dag komt een aantal mailtjes binnen met ooggetuigenverslagen – dat is de meest betrouwbare vorm van informatie. Verplegers, veiligheidsmensen. Het wordt duidelijk dat er sprake is geweest van meerdere groepen op zaterdagochtend, dat hun geen strobreed in de weg is gelegd in hun moordpartij, dat er geen gijzelaars zijn geweest (alle slachtoffers waren onmiddellijk vermoord) en dat ze midden in de nacht, ondanks een kordon van minstens 200 militairen, weg hebben kunnen wandelen. Vervolgens is er op zondagochtend, nadat het leed geleden was, een grote nepinvasie op touw gezet voor de pers, met helikopters en commando's op daken.

Langzamerhand kan ik niet wachten tot mijn familie op het vliegtuig zit. Als er hier nog iets gebeurt, is er niemand om ons te beschermen.

Zondag

Met het nodige leesvoer op de bijrijdersstoel reed ik vanochtend weg, klaar om weer tweeëneenhalf uur in de rij te staan. Dit land blijft in alle aspecten onvoorspelbaar, en een kwartier later zat ik al op het werk. Slechts vier auto's voor mij bij de poort! Blijkbaar kan de boog niet altijd gespannen staan.

Vanaf vier uur vanochtend heb ik wakker gelegen met een hoofd vol geweld. De verslagen van hoe de slachtoffers zijn gevonden en hoe ze waren toegetakeld, nog geen kilometer van mijn bed, staan grimmig in mijn geheugen. Op het werk ligt een nieuw mailtje met een verslag van Al-Jazeera, afkomstig van één van de moordenaars. Het blijkt inderdaad zo gegaan te zijn als ons al duidelijk was: ze hebben ruim de tijd gehad om alle moorden te plegen die ze wilden, en vervolgens zijn ze midden in de nacht rustig weggelopen zonder dat iemand ze tegenhield.

Op de één of andere manier wacht ik op excuses. Excuses van Saoediërs, en garanties dat het nooit weer gebeurt. Maar zo werkt het hier niet. Het is alweer een week geleden, en ,,je moet niet blijven zeuren'', hoor ik. Bovendien, zo vertelde één, is het voor de Saoediërs zelf ook heel erg, want zijn vrouw wilde gisteren gaan winkelen, en de straat bleek geblokkeerd te zijn door politieafzettingen, zodat ze enorm vertraagd was! Ik kijk hem ongelovig aan, maar mijn ongeloof wordt verkeerd geïnterpreteerd.

's Avonds krijg ik een belletje van Erik en Tamara, onze (laatste) Nederlandse vrienden op Eurovillage, dat ze, samen met een Zuid-Afrikaan, een aantal huizen in Bahrein op het oog hebben. Hoewel ik mentaal nog geen afscheid kan nemen van deze compound en het leven in dit land, wordt het tijd om knopen door te hakken. We spreken af op dinsdagavond te gaan kijken.

Maandag

Er is 's avonds een security dinner geweest. Dat is een etentje waarop onze opdrachtgever uiteenzet welke maatregelen genomen gaan worden en luistert naar de zorgen van de mensen. De veiligheidsproblemen worden echter gebagatelliseerd en er worden geen heldere garanties gegeven. De indruk ontstaat dat degenen die ons zouden moeten beschermen in dikkere cocons leven dan wij.'s Avonds gaan we om half tien naar het vliegveld. In dit land kunnen mannen en vrouwen niet al te uitbundig afscheid nemen (in tegenstelling tot mannen onderling) dus het blijft bij een bescheiden omhelzing. Ik kijk toe terwijl Annehieke en de kinderen door de glazen deuren naar de douane lopen. We kijken elkaar aan en zwaaien. Tot over twee maanden...

Dinsdag Zonder familie is de discipline weg, en na een veel te korte nacht ga ik enigszins dof naar het werk. Ik lees dat Al-Qaeda zijn volgelingen heeft opgeroepen om westerse luchtvaartmaatschappijen tot doelwit te kiezen. Even later krijg ik een telefoontje van Annehieke dat ze veilig in Nederland zijn aangekomen. Dat vliegtuig is de dans in ieder geval ontsprongen!

Een Arabische collega komt langs om te praten over de situatie. Hij vertelt dat de overheid bezig is de leiders van de terroristen ervan te overtuigen dat ze niet de weg van de islam volgen, en dat ze beter ten halve kunnen keren dan ten hele dwalen. Hij heeft bovendien in de wandelgangen gehoord dat deze pogingen succes hebben, en dat binnenkort de terroristenleiders hun volgelingen zullen manen de wapens neer te leggen en terug te keren naar het juiste pad. Ik zeg hem dat het insh'allah inderdaad zo zal zijn...

Als ik hem vertel van mijn plan binnenkort in mijn eentje een weekendtocht langs Hofuf, Haradh, Al-Kharj, en Riad te maken om een kijkje te nemen bij de graanschuur, de veestapel, en de kassen van Saoedi-Arabië (die naar verluidt een verbluffend staaltje woestijnoverwinning zijn), raadt hij mij dat toch af. ,,Eén gek hoeft je maar te zien rijden en een wapen te pakken!''

Met mijn witte jurk en mijn hoofddoek op zou het beter zijn, maar dat zie ik zelf niet zo zitten.

's Middags na het werk rijden Erik, een Zuid-Afrikaanse vriend en ik gedrieën naar Bahrein om daar op een compound vrijstaande huizen te bekijken. De compound is rommelig en matig onderhouden vergeleken met de Saoedische pendanten, maar straalt wel een rust en een ontspanning uit die we ons in Saoedi eigenlijk niet meer kunnen herinneren. Er is geen gewapende beveiliging, en de muren zijn laag en hier en daar zelfs afwezig. Een vreemde gedachte dringt zich op: hoe kan een compound veilig zijn zonder mitrailleurs? Deze gedachte confronteert ons met de verwording waaraan `wij Saoedi-gangers' onderhevig zijn.

Op de weg terug proberen we vast te stellen of we klaar zouden zijn voor deze stap. En onder het rijden wordt duidelijk dat er eigenlijk geen weg terug is.

Woensdag 9 juni

's Ochtends op het werk wordt druk overleg gevoerd over de voors en tegens van de compound die we op het oog hebben. Enkele gesprekken met collega's die reeds in Bahrein wonen overtuigen ons dat de prijs goed is, en dat het een aantrekkelijke woonplek is. We bellen de compoundmanager en spreken af de volgende ochtend de contracten te komen tekenen.

In de loop van de dag komen verschillende nieuwe mailtjes binnen, die inmiddels allemaal in de `broodje aap-categorie' vallen. Nieuwe `geheime ooggetuigen' en complottheorieën vliegen over het scherm. Het gros gooi ik halfgelezen weg. Het aantal daders of hun identiteit zal hoogstwaarschijnlijk nooit vastgesteld worden. Ze lijken in het hele land gesignaleerd te worden en in schietpartijen verzeild te raken, en elke dag raken we verder van de waarheid vandaan.

De laatste paar dagen zijn er in Riad twee schietincidenten geweest waarbij westerlingen gedood zijn. Het is duidelijk dat het leven hier niet meer is zoals het was. In de overzienbare toekomst zal men zich hier als niet-moslim niet meer veilig in het openbaar kunnen begeven. Het is wrang om vast te stellen dat de terroristen met hun acties hun doel lijken te bereiken: het vertrek van de buitenlanders, en destabilisatie van het koninkrijk. Ik hoop het beste voor dit land, maar ik houd mijn hart vast.