Een prijzig einde

Begraven wordt steeds duurder. Het afgelopen jaar stegen de tarieven gemiddeld met

8 procent. Belangrijkste reden is dat een graf steeds duurder wordt, niet alleen door plaatsgebrek maar ook doordat gemeenten de exploitatie van begraafplaatsen kostendekkend willen maken.

Vanaf de Tombe van Nellesteyn boven op de Donderberg in Leersum heeft de bezoeker een weids uitzicht over het landschap. Rondom liggen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug, even verder het dorp en tussen de boomtoppen door in de verte kasteel Broekhuizen. De eigenaar daarvan liet aan het begin van de negentiende eeuw de Tombe – mausoleum en uitkijktoren tegelijk – neerzetten als laatste rustplaats voor zichzelf en zijn familie. De klinkerweg die onderlangs de Tombe voert is een geliefd klimmetje voor racefietsers. Aan de overkant daarvan ligt de Algemene Begraafplaats van Leersum. Het is een rustieke begraafplaats, met de oude bomen glooiend tegen de Donderberg gelegen.

Maar het is niet alleen een mooie, klassieke begraafplaats. Het is ook de duurste van Nederland. Dat blijkt uit een onderzoek dat uitvaartverzorger en -verzekeraar Monuta heeft gedaan naar de tarieven van 426 gemeentelijke begraafplaatsen. Leersum is volgens dat onderzoek met ruim 7.000 euro de duurste gemeente van Nederland. Het goedkoopst is het om op Schiermonnikoog begraven te worden: 388 euro.

Om de tarieven te kunnen vergelijken was Monuta bij alle begraafplaatsen uitgegaan van dezelfde situatie: het recht op een eigen graf voor een periode van twintig jaar, inclusief onderhoud van graf en grafmonument, de kosten van het begraven en overige kosten, zoals een monumentenvergunning en inschrijving in het register. Uit het onderzoek bleek ook dat de gemiddelde tarieven sinds vorig jaar met ruim 8 procent zijn gestegen. In Leersum stegen de tarieven met 10 procent, maar dat is nog niets vergeleken bij een gemeente als Woensdrecht die de tarieven met 151 procent verhoogde. Er zijn dus grote verschillen tussen gemeenten, en bovendien is er sprake van sterke en plotselinge prijsstijgingen. Achter de rust van de verstilde begraafplaatsen gaat een onvermoede wereld van heftig bewegende tarieven schuil.

Wethouder H. Kemner van Leersum kreeg na de bekendmaking van het Monuta-onderzoek zoveel verontruste burgers aan de telefoon dat hij in de lokale pers een stuk liet plaatsen om uit te leggen dat Leersum helemaal niet de allerduurste gemeente is, dat het onderzoek een vertekend beeld geeft, en dat er toch echt goede redenen zijn voor de tarieven die de gemeente hanteert. Op de begraafplaats wil hij dat nog wel een keer uitleggen. De grootste post van die 7.000 euro is het bedrag voor het jaarlijkse onderhoud. Maar de meerderheid van de mensen doet dat volgens de wethouder zelf. Slechts een enkeling laat het onderhoud doen. ,,Begraven in Leersum kost 670 euro. Daar komt de huur van een graf bij, per jaar 91 euro. Voor een periode van twintig jaar is de huur 1.820 euro. Samen is dat 2.490 euro.'' Maar de tarieven zijn toch wel met 10 procent verhoogd? Ook dat heeft een goede reden. De begraafplaats is bijna vol. Er wordt inderdaad driftig geruimd op de begraafplaats. Tussen de regelmatige rijen met zerken zijn hier en daar gaten gevallen, plaatsen waar net een graf geruimd is. Maar zelfs met actief ruimen kan Leersum het ruimtegebrek niet oplossen. ,,Er wordt een gedeelte bijgetrokken, zodat de Tombe van Nellesteyn op de begraafplaats komt te liggen. Die uitbreiding is echt noodzakelijk. We hebben zo'n vijftig begrafenissen per jaar. Dat betekent dat we nog drie jaar voort kunnen, dan zitten we echt vol. Voor de uitbreiding moeten we een aantal bomen weghalen. Volgens de Boswet zijn we verplicht nieuwe bomen te planten. Dat alleen al kost zo'n 50.000 euro. De begraafplaats heeft een karakteristiek hoogteverschil en dat maakt de begraafplaats duur in verband met de extra maatregelen die we moeten treffen voor de waterhuishouding.''

Met de tariefsverhoging loopt Leersum vooruit op de uitbreiding. Bovendien is de tariefsverhoging nodig omdat de gemeenteraad heeft besloten dat de begraafplaats kostendekkend moet worden. Daarmee is Leersum vergelijkbaar met veel andere gemeenten. Uitbreiding wegens dreigend ruimtegebrek en het kostendekkend maken van de exploitatie zijn terugkerende argumenten die worden aangevoerd om de prijsverhogingen te verdedigen. En inderdaad, een gemeente als Schiermonnikoog die nu nog als goedkoopste gemeente van Nederland te boek staat, zal volgens Henk Bosma van de afdeling Financiën die status niet lang kunnen volhouden: ,,Het kan niet uit. In de begroting van 2004 staat tegenover een opbrengst van 5.000 euro een kostenpost van 23.000 euro. De begraafplaats raakt langzaam vol. Als de gemeente straks een nieuwe moet aanleggen, kun je een behoorlijke stijging van de tarieven verwachten.''

Pauline Harmsen, controller van de Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam en consulent van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen, is niet verbaasd over de stijgingspercentages. ,,Er is geen sprake van wildgroei of van ongegeneerde graaierij. Men is bezig met een inhaalslag na jaren van verwaarlozing.'' Vroeger was het praten over geld taboe, volgens Harmsen. ,,Nu beginnen gemeenten zich te realiseren dat een begraafplaats een bijzondere plek is. Het is een cultuurhistorisch monument, een ecologische oase en een plek van bezinning en die moet je onderhouden. Bovendien zijn begraafplaatsen bezig met de verbetering van hun dienstverlening. Daar hangt een prijskaartje aan. Mensen verwachten service. Ze worden beter geïnformeerd over hun rechten en plichten, ze hebben de vrijheid een graf zelf in te richten of om zelf een plekje uit te zoeken, er zijn diverse mogelijkheden voor asbestemming. Dat is allemaal nieuw. Vroeger was het rij op rij en had je als nabestaande niets te vertellen.''

Monuta verricht het jaarlijkse onderzoek naar graftarieven (en naar tarieven voor crematie: die stegen met 4 procent tot een gemiddelde van 756 euro) omdat het voor consumenten nodig kan zijn om bij te verzekeren. De uitvaartverzekering van Monuta is weliswaar geïndexeerd, maar die indexering houdt geen gelijke tred met de forse stijgingen in graftarieven. Ook uitvaartverzekeraar Dela (met 1,4 miljoen verzekerden de grootste uitvaartverzekeraar) houdt de graftarieven nauwlettend in de gaten. Jacques van der Putten, directeur uitvaartzorg bij Dela, ziet net als Monuta een forse stijging van de tarieven. ,,Daar zijn we niet blij mee. We zijn een natura-uitvaartverzekeraar. In ons pakket zit een vergoeding voor de grafrechten. Als die stijgen, dan stijgen onze kosten en heeft dat zijn weerslag op de premie.'' Een natura-uitvaartpolis keert geen geld uit, maar diensten of producten. Van de ruim dertien verschillende kostenposten van een naturapolis (zoals het opbaren, drukwerk, een rouwauto, volgauto, de lijkkist, et cetera) vormen de grafrechten veruit de grootste post, een kwart van de pakketwaarde, volgens Van der Putten. De stijging van de grafrechten kan zo leiden tot een stijging van de premie met enkele procenten. ,,Elk procent stijging van de pakketwaarde betekent dat we 13 tot 14 miljoen euro in de voorziening moeten stoppen. Dat komt ten laste van het resultaat. De prijsstijgingen met een toekomstig effect verhalen we via een premieverhoging op de verzekerden.''

Volgens de eigen cijfers van Dela stijgen de grafrechten al zeker sinds 1995 jaarlijks met ten minste 6 procent. Als argument voor die verhogingen wordt vaak aangevoerd dat gemeenten een inhaalslag moeten plegen in het onderhoud en de exploitatie van hun begraafplaatsen. ,,Dat is dan wel een heel lange inhaalslag'', zegt Van der Putten. ,,Ik kan niet verklaren waarom de tariefsverhoging tien jaar lang het dubbele moet zijn van de prijsinflatie. Dan heb je als gemeente enorm zitten slapen. Gaat het de komende tien jaar zo door of houdt het een keer op?''