De stad is een hoer

De diepe haat van moslimfundamentalisten tegen het materialistische, leeghoofdige en oversekste Europa en Amerika staat niet op zichzelf, vindt de Israëlische filosoof Avishai Margalit. Het is onderdeel van occidentalisme, een algemene en langdurige weerzin tegen het Westen die wortelt in de 19de-eeuwse Duitse Romantiek. Margalit: `De dagelijkse beelden uit Irak zijn zuurstof voor het occidentalisme.'

Een vette kapitalist – in smoking, varkenskop, drie onderkinnen, midden in een spinnenweb, rokende schoorstenen op de achtergrond, zich wentelend in gouden munten – illustreert de omslag van Occidentalism, The West in the Eyes of its Enemies van de Brits-Nederlandse Ian Buruma en de Israëliër Avishai Margalit.

Moet op de nog te verschijnen Arabische, Hebreeuwse of Nederlandse vertaling van dit scherpzinnige boekje over de wortels van de ideologie van Osama bin Laden en zijn fundamentalistische aanhang, niet dé foto staan van de Amerikaanse oorlog in Irak, de signature-picture waarop soldaat Lynndie England van de 372ste Militaire Politiecompagnie in de Abu Ghraib-gevangenis van Bagdad een kruipende Iraakse gevangene vasthoudt aan een hondenriem?

Dat is toch in de ogen van alle islamieten het definiërende beeld van de bezetting, ook voor degenen die het Westen niet per definitie haten. De soldaat is nota bene een vrouw, een ongelovige, ongesluierde vrouw. Een tempelhoer in de ogen van de wahabitische puriteinen, een zielloze prostituee die een Arabische man vernedert, niet mishandelt of pijnigt, maar vernedert. Een Amerikaanse bovendien, afkomstig uit de leeghoofdige, mechanische, ontmenselijkte Verenigde Staten, het leidend land van het verrotte Westen. Een soldate, ten slotte, uit hetzelfde leger dat de eerloze heersers van het verafschuwde Huis van Saoed overeind houdt.

In zijn werkkamertje in het Van Leer Instituut in Jeruzalem, vlakbij de ambtswoning van de president van Israël, schudt Avishai Margalit, hoogleraar aan de Hebrew University of Jerusalem, heftig ja en nee. ,,Natuurlijk is het dé foto van die oorlog. In de ogen van alle islamieten is dit hét Westen. Het spreekt enorm tot de verbeelding. En natuurlijk zien allen die het Westen haten in die foto hun gelijk bewezen. Het maakt niets uit dat het in de gevangenissen van Syrië, Egypte of het Irak van Saddam Hussein veel wreder en harder toegaat en toeging dan in Abu Ghraib onder de Amerikanen. Dat weet iedereen en dat zeggen ook de Arabische commentatoren op Al-Jazira. Het gaat hier om het enorme verschil tussen de wreedheid van eigen heersers en de vernedering door een westerse overheerser en dat ligt in die ene foto besloten.

,,De boodschap is: het Westen is uit op onze vernedering en onderwerping. Zich vernederd voelen, zich diep, zeer diep vernederd voelen door het Westen is een wezenskenmerk in de islamitische wereld en breder in de Derde Wereld. Maar als wij die foto op het omslag zouden zetten, wek je de indruk dat het boek alleen over Amerika, Bush en anti-Amerikanisme gaat. Anti-Amerikanisme is een element van het occidentalisme, in zekere zin de laatste fase zelfs, maar wij beschouwen occidentalisme als een veel breder verschijnsel dan een manifestatie van anti-Amerikanisme.''

Anti-Amerikanisme, legt Margalit uit, is het resultaat van specifiek beleid, zeg, steun voor Israël, steun aan het Internationaal Monetair Fonds, steun aan de NAVO, het opzeggen van verdragen of, langer geleden, de steun aan anticommunistische regimes. Het verzet daartegen kan onder de noemer anti-Amerikanisme worden geplaatst.

Seks

Occidentalisme is het niet aan geografische grenzen gebonden begrip dat alle waarden dekt die door gelovige en ongelovige occidentalisten worden verworpen: het idee, het concept van de materialistische, kapitalistische, ongelovige, oppervlakkige, triviale, wortelloze, aan mode verslaafde, raciaal gemengde, verstedelijkte, verseksualiseerde samenleving. Het gaat dus niet uitsluitend om Amerika, althans het idee Amerika, maar om het hele, verweekte, vergiftigde Westen met zijn democratische cultuur van de middelmaat. En lees voor `het Westen' dan ook modernisering van derdewereldlanden of vormen van decadente verwestersing in de islamitische wereld.

,,Op zichzelf is afkeer van de westerse cultuur, van wereldwijd kapitalisme, van popcultuur natuurlijk niets nieuws of bijzonders, maar op het moment dat deze afkeer omslaat in diepe haat en als het Westen de oorlog wordt verklaard, dan is er wel wat aan de hand. Dan is het van belang, dachten wij, te weten waar dat ontmenselijkte beeld van het Westen vandaan komt.'' Als pathologische haat tegen modernisering de vorm krijgt van een oorlogszuchtige ideologie, is een belezen speurtocht naar de oorsprong van ideeën niet alleen de moeite waard, maar kan het ook van politiek en beleidsmatig belang zijn.

In zijn bijdragen aan The New York Review of Books en tijdens gesprekken met de publicist Ian Buruma, ondere andere tijdens een gezamenlijk bezoek aan het graf van Karl Marx in Londen, kwam Margalit op de term occidentalisme en gingen zij op zoek naar bronnen, overeenkomsten en eerdere manifestaties van het verschijnsel. In zekere zin is occidentalisme het spiegelbeeld en de tegenhanger van oriëntalisme, het klassieke begrip dat de vorig jaar overleden Palestijns-Amerikaanse professor Edward Said meegaf aan de westerse beelden over luie, viespeukerige, maar ook wel exotische, nog te beschaven oosterlingen.

Occidentalism is ook een reactie op The Clash of Civilizations van de Amerikaan Samuel Huntington. ,,Huntington definieert het begrip beschaving zo breed en ruim dat je er alle kanten mee uit kant. Ik ben het totaal oneens met zijn stelling dat culturen elkaar zullen en willen bestrijden. De islam wil helemaal niet Amerika veroveren, de islamisten vechten in islamitische landen. Het christendom wil de islamitische wereld helemaal niet bestrijden. Bovendien kan ik zo vijf burgeroorlogen opsommen die plaatsvinden binnen één cultuur. Huntington vind ik dus niet erg bruikbaar en behulpzaam.''

Ontmenselijking

Het werk van Said, Huntington en vele anderen staat op zijn boekenplank in een uitvoerige collectie over filosofie, het Midden-Oosten en naast het boekje van Simon Kuper over, jazeker, Ajax. Margalit is Ajax-fan, voetbal-fanaat en voorspelt een overwinning van het Nederlands elftal in de eerste EK-wedstrijd tegen Duitsland. De oefenwedstrijden verliezen is op zichzelf geen slecht teken, zegt de professor, die in zijn werk niet bepaald een optimistisch mensbeeld uitstraalt, maar groot vertrouwen heeft in Van Nistelrooy en Van Hooijdonk.

,,Als filosoof zoek je altijd naar de overeenkomsten in de vorming én de geschiedenis van ideeën. Dat is wel zo'n praktische strategie voor een schrijvende filosoof, want verschillen zijn er al genoeg. In de sport zoek je naar de uitzonderingen op de regel, op het onvoorspelbare'', zegt Margalit (65), auteur van onder andere The decent society, The ethics of memory en Views in review, een bundeling van zijn columns over politiek Israël.

Buruma en Margalit vertrokken bij hun zoektocht naar de wortels van het occidentalisme in de geschiedenis van ideeën vanuit de vaststelling dat het ,,totaal ontmenselijkte beeld van het Westen'', dat zij van een pakkend begrip hebben voorzien, niet verklaard kan worden vanuit de gewone islam. Zij vertrokken ook met de wetenschap dat koloniale overheersing en de talrijke oorlogen een diep spoor van haat hebben getrokken. En zij werkten met het uitgangspunt dat in de moslimwereld, in het bijzonder in het Midden-Oosten, veel verkeerd is gegaan door wanbeleid en machtsmisbruik.

Occidentalisme is geen exclusief verschijnsel in de wereld van de islam. Integendeel zelfs, constateren Buruma en Margalit in het boekje. Een diepe haat tegen het Westen koesteren niet alleen de aanhangers van Osama bin Laden, maar onder de occidentalisten van de 20ste eeuw mogen ook Hitler en zijn nationaal-socialistische beweging gerekend worden, de communisten van Stalin, Mao en Pol Pot, de Japanse shintoïsten en in de wereld van de islam de Iraanse geestelijke Khomeiny en later de Saoedische zoon van een zakenman, Osama bin Laden. De Mohammed Atta's van de 21ste eeuw, die met een Boeing het World Trade Center vernietigden, moeten veel herkennen in de Japanse kamikazepiloten in de Tweede Wereldoorlog. Buruma en Margalit citeren uitvoerig uit afscheidsbrieven van hoogopgeleide Japanse jongeren die zich opofferden als kamikazepiloten. De overeenkomsten tussen deze zogeheten Tokkotai-vrijwilligers en de vrijwillgers voor zelfmoordaanslagen in Irak en Palestina zijn treffend. ,,Jullie houden van Pepsi, wij van de dood'', zei een jonge Talibaanstrijder tegen een Britse krant tijdens de oorlog in Afghanistan. In de Gazastrook, in de kampen van Rafah en Khan Yunis kan iedere journalist blocnotes vol schrijven met dit soort, in dodelijke ernst uitgesproken blijken van vastberadenheid.

Het zijn anti-Westerse, anti-Verlichtingsideeën die vanuit het Europese Westen, en Duitsland in het bijzonder, naar het Oosten en later naar de islamitische wereld zijn geëxporteerd. Dit gebeurde op vergelijkbare wijze als de vrolijk gekleurde lappen stof die Frankrijk in de 19de eeuw naar Tahiti exporteerde, en die de schilder Gauguin daar aanzag voor lokale kleding en een typisch voorbeeld van tropisch exotisme. ,,Er zijn op die manier veel slechte ideeën met een Europese ontstaansgeschiedenis de wereld overgegaan. Er zijn nogal wat bastaardkinderen.'' Reizende schrijvers, intellectuelen uit Iran, Egypte en Palestina waren de verspreiders. Het zou interessant zijn te weten wat de Osama bin Ladens in hun vormende jaren hebben gelezen en door wie zij zijn onderwezen, maar zover zijn Margalit en Buruma niet gegaan.

De oorsprong van het occidentalisme plaatsen Buruma en Margalit, beiden leerlingen van de politieke filosoof Isaiah Berlin, bij de Duitse Romantiek. Zij citeren Berlin, die constateerde dat de Duitse Romantiek het product was van gewonde, nationale gevoeligheid en enorme nationale vernedering. Voorbijgestreefd door het verlichte, revolutionaire Frankrijk van de Rede voelden het boertige Pruisen en de rest van Duitsland zich in het begin van de 19de eeuw achtergesteld, achtergebleven en achterlijk. ,,In de Duits-romantische vlucht in de cultuur, in het verinnerlijkte geestelijk leven zat een element van vernedering'', legt Margalit uit. ,,Het diepe geestelijk leven, het dichterlijke, het edele, werd geplaatst tegenover het harteloze, het leger van de Franse overwinnaars onder Napoleon. Vernedering speelde bij de Duitsers in de 18de en 19de eeuw een rol en is nu in de Derde Wereld en bij de islamitische extremisten wederom een cruciale factor.'' Duitse denkers en dichters als Herder, Fichte, Heidegger en Jünger hebben hun invloed niet gemist, stellen Buruma en Margalit.

Vernedering is niet alleen een product van een verloren oorlog, maar ook van onderdrukking door eigen regimes. Daarom beschouwt Margalit ook de Russische slavofielen en 19de-eeuwse Russische schrijvers als Fjodor Dostojevski en de Russisch-orthodoxe kerk als occidentalisten. Zij bouwden de onderdrukte Russische ziel tot een innerlijk heiligdom en verzetten zich tegen vernieuwingen. Dit ging gepaard met een verheerlijking van het eigene, van mysticisme, een virulent nationalisme en een verheerlijking van het lijden en een weerzin tegen het comfortabele bestaan, tegen het `Komfortismus'.

Netwerken

Een tweede bron – de auteurs spreken over zaden van de revolutie – van hedendaags islamitisch occidentalisme zien Buruma en Margalit in de ideeën van de derdewereldbeweging en dan in het bijzonder de verheerlijking door Mao en Pol Pot van het platteland ten opzichte van de stad. De stad als centrum van het kwaad, als centrum van zedeloosheid, goddeloosheid, individualisme, geld, handel en seks. De stad als een gigantische marktplaats met hotels, bordelen en warenhuizen waar alles te koop is voor een goed, aards leven. De stad waar de mensen liegen en bedriegen, hoeren en snoeren. ,,Osama bin Laden en Mohammed Atta kozen niet voor niets New York uit. Het gaat niet om steden per se, maar om wat sommige steden symboliseren en dat is alles behalve religie'', zegt Margalit. De stad is in hun optiek een metafoor voor een zielloos bestaan.

Vanzelfsprekend hebben Osama bin Laden en Mohammed Atta, net als een van de invloedrijkste islamitische intellectuelen, de in 1966 opgehangen Sayyid Qutb uit Egypte, langere tijd in een Amerikaanse stad gewoond. Het was in New York dat ook Qutb, de ideoloog van de Moslimbroederschap, geschokt werd door de verleidelijke, geile sfeer. Overigens vond de Egyptenaar, wiens werk niet alleen Osama bin Laden, maar ook de Palestijnse sjeik Achmed Yassin inspireerde, zelfs een kerkdansfeest in Colorado al een weerzinwekkend vertoon van wellust.

De vrouw, of beter, vrouwelijke seksualiteit, speelt in het occidentalisme een cruciale rol. ,,Het kan niet genoeg benadrukt worden hoe belangrijk dat is in het hele verhaal. De stad en vrouwelijke seksualiteit. De stad is de plaats waar vrouwen werken, tussen de mannen verkeren, in volle bussen zitten en dus worden aangeraakt. De stad is een hoer en vrouwen worden er vanzelf hoeren. De westerse stad is de plaats waar de religie uit het openbare domein is verwijderd en de fundamentalisten hebben, net als de orthodoxe joden, de strijd om de publieke ruimte niet opgegeven. Het tegendeel is het geval. Mede daarom was New York een doelwit.''

En Madrid? ,,Madrid was, anders dan New York, een gelegenheidsdoelwit. Al-Qaeda is een losjes georganiseerd netwerk van netwerken. Osama bin Laden is een merknaam. Er is geen Politbureau, geen Komintern zoals in bolsjewistisch Rusland, dat de export van de revolutie stuurt en organiseert. Blijkbaar deed zich in Madrid met een grote immigrantenbevolking de logistieke gelegenheid voor om een terroristische aanslag uit voeren. Begrijp goed dat Osama bin Laden met de miljoenen van de CIA en Saoedi-Arabië in Afghanistan een aanhang van ongeveer 20.000 man heeft kunnen vormen. Die leven nu verspreid in het Midden-Oosten, Europa en de Verenigde Staten, mannen die hun vormende jaren hebben doorgebracht in de trainingskampen in Afghanistan.''

Margalit ziet in het islamitische occidentalisme twee stromingen. ,,Belangrijk is eerst vast te stellen dat het de islamitische occidentalisten niet gaat om de omverwerping van het Westen in de Verenigde Staten en Europa. Terreur is een methode om te rekruteren, niet om te veroveren. Terreur is een andere vorm van propaganda. Terroristische aanslagen beogen een reactie, een overreactie uit te lokken. Een voorbeeld uit deze streek. Als het Israëlische leger twee leden van een cel van tien Hamasmilitanten uitschakelt, zegt het leger dat er nog acht over zijn. Hamas daarentegen zegt dat de cel is gegroeid tot twaalf, want voor de twee gedode leden zijn er vier in de plaats gekomen. De uitgelokte overreactie bevordert het rekruteringsproces in de landen die zij, de islamitische fundamentalisten, wél willen veroveren, te beginnen met Saoedi-Arabië.''

Revolutie

De Israëlische hoogleraar vergelijkt Osama bin Laden met Trotski en zet de Saoediër neer als een aanhanger van het exporteren van de islamitische revolutie en de totale uitbanning van alles wat westers is in islamitische landen. Het tegenovergestelde van het Iraanse model van ayatollah Khomeiny dat juist niet op export is gericht.

,,In Saoedi-Arabië zijn zij goed op weg, in Jordanië, Syrië en Egypte kan het nog bijzonder spannend worden en in de Gazastrook wordt met de groei van Hamas ook goede vorderingen gemaakt. Ook daar staan potten met mengels van islamitisch conservatisme en ideeën over de inrichting van een pure, islamitische staat, gebaseerd op de sharia-wetgeving, op het vuur. De grote vraag is natuurlijk wat er in Saoedi-Arabië en in Irak zal gebeuren. Wordt Irak een islamitisch-fundamentalistisch land? Als dat de uitkomst is van het desastreuze Amerikaanse beleid, zou dat een echte ramp zijn. Ik ben niet tegen een revolutie, maar wel tegen een islamitisch-fundamentalistische revolutie, een revolutie van een zeer reactionair en bedenkelijk soort. Een fundamentalistisch Irak zou een enorme triomf zijn voor het gedachtegoed van Osama bin Laden zonder dat Al-Qaeda in Irak erg actief is. Want dat Amerikaanse verhaal over allerlei Al-Qaeda-invloeden geloof ik niet wegens het ontbreken van overtuigend bewijs. Irak is natuurlijk wel een zeer vruchtbare rekruteringsgrond, zonder dat zij er iets voor hebben moeten doen.''

Vuur met vuur bestrijden, zoals de Verenigde Staten in Irak doen, is ,,een van de grootste stommiteiten'' die begaan zijn in de reactie op 11 september. ,,De oorlog in Irak is een vorm van een zeer onbezonnen en onverantwoorde overreactie, terwijl de oorlog in Afghanistan zeer goed te verdedigen was. De Amerikaanse neoconservatieven hebben zich gedragen als de bolsjewieken van rechts. Het is nog steeds niet goed te vatten hoe zij ooit hebben kunnen denken dat zij met geweld democratie naar het Midden-Oosten konden exporteren en net als de bolsjewieken in de vorige eeuw met totale verontachtzaming van de plaatselijke bevolking een land opnieuw zouden kunnen inrichten. De dagelijkse beelden uit Irak voeden het occidentalisme, het is pure zuurstof.''

Heeft Margalit een antwoord? Is het mogelijk in de islamitische wereld kritisch te zijn over het Westen zonder terrorisme te steunen? ,,Radicaal islamitisch denken en scherpe kritiek op het Westen is door denkers als de Pakistaan Mohammed Iqbal in zijn doctrines met elkaar verzoend door te stellen dat alle mensen, en niet alleen moslims, kunnen rekenen op de liefde van God. En in het hier en nu: in ieder geval geen vuur met vuur bestrijden. In ieder geval geen intolerantie met intolerantie bestrijden, hoewel ik begrijp dat Europese landen op punten als immigratie en integratie scherpe en noodzakelijke afwegingen moeten maken. Maar verkettering, stigmatisering en domme acties moeten vermeden worden. Ik pleit ook niet voor de tolerantie van de onverschilligheid, maar het is erg belangrijk dat er heel zorgvuldig en met een grote mate van gezond verstand wordt gereageerd. Amerika moet geleidelijk weg uit Irak, dat is duidelijk. Het hele idee van het democratiseren van het Midden-Oosten van buitenaf is bespottelijke lariekoek en de plannen moeten ingrijpend worden gewijzigd. Amerika moet ook weg uit Saoedi-Arabië. Dat zal ook wel snel gebeuren. En verder moeten we hopen op ontwikkelingen van binnenuit en vooral geduldig zijn. Een somber beeld? Niet helemaal. Wat er in Turkije gebeurt, is natuurlijk zeer bemoedigend, belangwekkend en hoogst interessant.''

Midden-Oosten-initiatieven, zoals die in Amerika worden bedacht en zijn besproken tijdens de G8, de top van de zeven grootste industrielanden ter wereld en Rusland, schuift Margalit met milde woorden terzijde: ,,Ach, wie kan er bezwaar hebben tegen mooie woorden. Ik neem aan dat we nog een tijdje op de daden moeten wachten. Het is niet relevant wat daar is gezegd.''

En zou het niet zeer behulpzaam zijn als er een eind kwam aan het Israëlisch-Palestijnse drama? Margalit, oprichter van de Vrede Nu-beweging: ,,Op zichzelf wel, maar dat speelt voor Osama bin Laden en de extremisten geen hoofdrol. Wat hier gebeurt is eerder een side-show, hoewel Hamas in de Gazastrook door een ongelofelijk stupide actie van het Israëlische leger van zijn enige aansprekende leider, sjeik Yassin, is beroofd en nu bloot staat aan invloeden van buitenaf. Israël wordt natuurlijk beschouwd als een westerse creatie en zal in die zin nooit door de islamitische fundamentalisten geaccepteerd worden. En joden als Wolfowitz en Feith worden gezien als de manipulatoren van Bush, Cheney en Rumsfeld. Ik deel de hedendaagse, tamelijk bespottelijke paranoia over het nieuwe antisemitisme helemaal niet, maar dat verhaal over de joden achter Bush bevalt mij helemaal niet. Het klinkt uitermate bedenkelijk. Uiteindelijk denk ik dat het beste waar we op moeten hopen is dat we de diepe, oorlogszuchtige haat tegen het Westen kunnen ombuigen naar een platonische haat. Platonische haat is namelijk niet zo dodelijk als een vliegende bom of een rugzak vol explosieven.''

Het hele idee om het Midden-Oosten van buitenaf te democratiseren, is lariekoek'

De vrouwelijke seksualiteit speelt in het occidentalisme een cruciale rol

Avishai Margalit houdt zondag 20 juni in Tilburg de Nexus-lezing `Occidentalism, The west in the eyes of its enemies'. Kaarten zijn nog verkrijgbaar via Nexus, telefoon 013-4663450 of www.nexus-instituut.nl

    • Oscar Garschagen