Afghanistan worstelt met verkiezingen

In september gaat Afghanistan stemmen. Als alles goed gaat, tenminste. De registratie van kiezers is in volle gang, maar het is uiterst onzeker of iedereen straks naar de stembus kan.

De vijf Afghaanse vrouwen in een stoffige, halfdonkere tent bij een bouwvallige meisjesschool beseffen heel goed dat ze met een historisch karwei bezig zijn. Als alles goed gaat, staan ze in dit morsige registratiebureautje aan de wieg van de Afghaanse democratie – samen met duizenden andere vrijwilligers elders in Afghanistan.

In dikke cahiers noteren de vrouwen de namen en andere persoonlijke gegevens van kiesgerechtigde vrouwen uit dit deel van Pul-i-Khomri, de hoofdplaats van de noordelijke provincie Baghlan. Dat is nodig omdat de Afghaanse overheid na alle ontwrichting van de laatste 25 jaar door oorlogen en burgeroorlogen maar heel weinig meer weet over zijn eigen onderdanen. Ook nemen ze een foto van elke vrouw. Elke ingeschrevene krijgt een bewijskaartje mee naar huis.

In september, zo hopen de regering van president Karzai en zijn buitenlandse bondgenoten, kunnen de Afghanen naar de stembus om te beslissen wie hun president wordt en wie er in het nieuwe parlement zitting nemen. Karzai hoopt dan rechtstreeks door de Afghanen te worden aangewezen als hun leider.

,,Ik ben er trots op dat ik het Afghaanse volk op deze manier kan dienen'', zegt Mariam, een vriendelijke onderwijzeres van middelbare leeftijd. ,,Ik doe het ook juist voor de Afghaanse vrouwen.'' Op een plastic stoeltje tegenover haar in de tent liggen de groezelige burqa`s, de spookgewaden waarin zij en haar collega's zich over de openbare weg bewegen.

Het loopt geen storm deze middag, wellicht door een onweersbui, die zich met veel gerommel aankondigt. Maar het kan ook zijn dat de vrouwen zich niet willen laten registreren in aanwezigheid van een vreemde buitenlandse man. Want aan de segregatie tussen mannen en vrouwen wordt hier in de provincie ondanks de val van de Talibaan nog streng de hand gehouden.

Het vijftal vrouwen in de tent is er heilig van overtuigd dat Afghanistan na decennia van oorlog beter af is met een democratie, waarin ordelijke debatten en niet wapens of geld de doorslag geven. Niet iedereen doorgrondt geheel het concept van verkiezingen. ,,Sommige mensen verwachten een gunst in ruil voor hun registratie'', lacht Mariam. ,,Dan leggen we ze nog eens uit dat het er om gaat dat ze zelf hun regering kunnen kiezen.''

Toch heeft Afghanistan nog een lange weg te gaan voor de verkiezingen met enige kans van slagen kunnen worden gehouden. Het land verkeert buiten de hoofdstad Kabul nog grotendeels in de greep van machtige lokale krijgsheren, aan wie democratische beginselen niet zijn besteed. De centrale regering kan nog weinig tegen hen uitrichten. De internationale gemeenschap kan dat in beginsel wel maar is niet bereid meer militairen in te zetten om de krijgsheren tot de orde te roepen.

Reginald Austin, die de Afghaanse regering namens de VN met raad en daad bijstaat, erkent dat het organiseren van eerlijke, representatieve verkiezingen een buitengewoon lastige exercitie is. Afghanistan is in veel opzichten nog een tribaal land, dat geen enkele ervaring met een serieuze parlementaire democratie heeft. ,,We proberen in twee jaar tijd te doen wat we eigenlijk in twintig jaar tijd zouden moeten doen'', zegt Austin in zijn kantoor aan de rand van Kabul.

Conform de afspraken van de conferentie van Bonn, meteen na de val van het bewind van de Talibaan eind 2001, zouden de verkiezingen eigenlijk al deze maand hebben moeten plaatshebben. Het zijn niet eens zozeer de Afghanen zelf die grote haast hebben met de verkiezingen. Zeker, Karzai zou zich graag snel gelegitimeerd zien door directe verkiezingen, maar het zijn toch vooral de Amerikanen die er vaart achter willen zetten. Dat houdt verband met de toestand in Irak en met de presidentsverkiezingen in de VS zelf van begin november. President Bush zou niets liever willen dan de verkiezingen ingaan na een succesvolle Afghaanse verkiezing. Daarmee zou hij critici de mond kunnen snoeren, die hem verwijten dat zijn oorlogen in Afghanistan en Irak tot niets dan ellende hebben geleid.

Maar succes is in Afghanistan allerminst verzekerd. In diplomatieke kring in Kabul wordt niet uitgesloten dat het er dit jaar helemaal niet meer van komt. Van de naar schatting tien miljoen kiesgerechtigden zijn er het afgelopen half jaar zo'n 2,6 miljoen geregistreerd. Het lijkt uitgesloten dat de resterende kiezers de komende paar maanden nog kunnen worden bereikt. Ook de VN gaan er inmiddels van uit dat voor de verkiezingen, als ze al doorgaan, hooguit driekwart van de potentiële kiezers zal zijn ingeschreven.

Dat is des te waarschijnlijker omdat grote delen van de meest onrustige gebieden van Afghanistan in het zuiden en oosten nog aan de beurt moeten komen. Daar wordt nog regelmatig gevochten en maken de Amerikanen jacht op restanten van de Talibaan en de islamitische terreurbeweging Al-Qaeda.

Juist in die bijzonder orthodoxe gebieden zijn ook de weerstanden het grootst om vrouwen buitenshuis te laten gaan voor de registratie. Zelfs in het iets minder conservatieve noorden loopt de inschrijving van vrouwen niet altijd even soepel. Toch zeggen Mariam en haar metgezellen in Pul-i-Khomri dat ze het overgrote deel van de vrouwen in hun district inmiddels in hun boeken hebben staan. ,,Sommige vrouwen komen stiekem, zonder dat hun mannen het weten'', zegt Aziza, een huisvrouw. ,,Zelfs oude vrouwen, die nauwelijks meer kunnen lopen, namen de moeite hierheen te komen.'' Sommige conservatieve mannen zien echter niets in medezeggenschap van vrouwen. ,,Je kleren zullen met bloed besmeurd raken'', riep een van hen volgens een van de aanwezigen onlangs dreigend tegen een vrouw, die zich wilde laten registreren.

Een heikel punt bij de Afghaanse verkiezingen vormt ook de verdeling van het aantal kiezers over de verschillende etnische groepen. Tijdens de strijd van de afgelopen jaren zijn de etnische tegenstellingen aanzienlijk verscherpt. Doordat er al die tijd geen volkstelling is gehouden, weet niemand precies hoe de krachtsverhoudingen tussen de Pathanen, de Tadzjieken, de Oezbeken, de Hazara's en kleinere groepen nu liggen. ,,Iedereen overschat zijn eigen omvang'', lacht Austin. ,,Als hun schattingen allemaal klopten, zou de bevolking van het land tien keer zo groot zijn als in werkelijkheid.''

Juist gezien de etnische gevoeligheden is het zaak dat ook de registratie evenwichtig verloopt. Het is niet te verkopen aan de Pathanen, die vooral het roerige zuiden en oosten van het land bevolken, om een veel groter aandeel van de Tadzjieken en de Oezbeken bij de inschrijvingen te hebben. Daarmee zouden de Pathanen zich nog meer achtergesteld gaan voelen en zou hun toch al niet grote geloof in een democratisch Afghanistan makkelijk kunnen verdampen.

De Zimbabweaan Austin wijst er ook op dat de verkiezingen in Afghanistan heel anders zijn dan in sommige andere crisisgebieden, zoals indertijd Cambodja en Oost-Timor. Daar stonden de verkiezingen geheel onder auspiciën van de VN en was er een aanzienlijke vredesmacht ter plaatse. In Afghanistan ligt de verantwoordelijkheid echter bij de regering van president Karzai en is er slechts een beperkte vredesmacht beschikbaar. ,,Uiteindelijk hangt het van de Afghanen zelf af'', zegt Austin. ,,Als zij niet van harte meedoen aan het verkiezingsproces, blijft het allemaal heel kwetsbaar.''

    • Floris van Straaten