Spagaat tussen religieuze politie en McDonald's

De G8 omarmde deze week een Amerikaans plan voor democratie in het Midden-Oosten. Het richt zich ook op Saoedi-Arabië.

Saoedische intellectuelen zijn dezer dagen heel openhartig in hun analyse van wat er allemaal fout is in het koninkrijk. Het onderwijs is slecht, zeggen ze, en levert alleen kritiekloze jaknikkers of extremisten af, de ultraconservatieve geestelijkheid heeft te veel invloed, vrouwen krijgen te weinig kansen en de regering is besluiteloos. De openheid is de laatste tijd opmerkelijk toegenomen. Tot het gesprek op het koningshuis komt. ,,Noem mij maar `een expert' als je het daarover hebt'', zegt een expert dichtbij de macht. ,,Ik heb geen zin om de komende twintig jaar in de cel te zitten.''

Zijn conclusie is vernietigend. Hervormingen zijn essentieel. Niet alleen om de extremisten de pas af te snijden maar ook omdat je niet maatschappelijk in de vorige eeuw kan blijven staan en materieel in het heden – de spagaat tussen McDonald's en de religieuze politie waarin het land zich nu bevindt. Maar Koning Fahd is sinds zijn hersenbloeding in 1995 onmachtig. Kroonprins Abdullah is helemaal niet slecht, maar hij heeft niet voldoende macht om zijn zin door te drukken. Het feit dat hij geen koning is geworden in plaats van Fahd – zoals kroonprins Faisal in 1964 koning Saud opzij zette – spreekt boekdelen. Voor belangrijke politieke beslissingen is een consensus nodig in de top, en dat betekent per definitie een zwak compromis.

De andere doorslaggevende prinsen, minister van Defensie prins Sultan en minister van Binnenlandse Zaken prins Nayef, hebben ieder hun eigen belangen. Prins Nayef gebruikt bijvoorbeeld het religieuze establishment, dat elke hervorming als goddeloze verwestersing afweert, als tactische bondgenoot. ,,Tot de nieuwe generatie van de prinsen aan de macht komt, komt er géén structurele hervorming'', zegt de expert.

,,Zelfs terrorisme is bespreekbaar tegenwoordig: de openheid is groter dan op enig moment in het verleden'', zegt dr. Abdullah al-Fauzan, die sociologie doceert aan de King Saud universiteit in Riad. ,,Vroeger was het heel moeilijk om over zaken als de situatie van de vrouw, werkloosheid en regeringspolitiek te praten, maar dat is na 11 september 2001 veranderd. Er is nu ook kritiek op de manier waarop sommige religieuze leiders de koran interpreteren. Men is gaan inzien dat die interpretatie kan leiden tot extremisme.''

Maar de veiligheidsdiensten jagen niet alleen op extremisten; in maart werden twaalf hervormers opgepakt. Hun misdaad was dat zij in december in een petitie een constitutionele monarchie hadden geëist – wat volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken ,,de nationale eenheid en de sociale structuur gebouwd op de regels van de islam niet dient''.

[vervolg SAOEDI-ARABIE: pagina 5]

SAOEDI-ARABIE

Als ja maar van het koningshuis afblijft

[vervolg van pagina 1]

De meesten zijn inmiddels weer vrijgelaten nadat zij hadden beloofd zich voortaan rustig te houden. Twee die dat weigerden zitten nog steeds vast.

De arrestaties geven aan dat bovengenoemde expert zowel gelijk heeft in zijn voorzichtigheid als in zijn stelling dat de hervormingen vooralsnog inderdaad oppervlakkig blijven. Je mag openlijk klagen en kritiek leveren en een open brief aan kroonprins Abdullah schrijven waarin je een ,,pluralistische atmosfeer'' en een onafhankelijke rechterlijke macht eist – als je maar van het koningshuis afblijft. Er is vorig jaar ook een Nationale Dialoog op gang gekomen die zo beviel dat hij in een eigen instituut is ondergebracht en onder patronage van de kroonprins is geplaatst. In het kader van die Nationale Dialoog debatteren kritische intellectuelen met vertegenwoordigers van andere sectoren, waaronder de geestelijkheid, over wenselijke veranderingen op divers terrein. De nieuwste ronde, die deze week plaatsheeft, gaat over `vrouwen, hun rechten en plichten'.

Ja, er is een Nationale Dialoog, beaamt dr. Awadh al-Badi van het Koning Faisal instituut, een denktank in Riad. ,,Maar door deze te institutionaliseren werd hij om zeep geholpen.'' En weerspiegelt de openheid werkelijke verandering? ,,Nee, het is onderdeel van de inspanningen om de internationale druk tot democratisering te verlichten'', zegt Al-Badi.

Ook de oprichting van de als onafhankelijk gepresenteerde Mensenrechtenorganisatie is volgens hem op de media gericht. De autoriteiten zijn heel blij met de organisatie, bevestigt een van de oprichters, de econome dr Nourah al-Yousef, desgevraagd. ,,We hebben koning Fahd om toestemming voor de oprichting gevraagd.''

Meer hervormingen blijken nader bezien nog tegen te vallen. De aangekondigde gemeenteraadsverkiezingen zijn al tot het volgend jaar uitgesteld, en of vrouwen zullen mogen meedoen wordt breed betwijfeld. De Majlis al-Shura, een soort benoemd parlement, heeft tegenwoordig de bevoegdheid om wetsvoorstellen te initiëren en die van het kabinet af te wijzen. Maar koning Fahd (dat wil zeggen zijn zaakwaarnemer) houdt een veto, en hoe de 60 leden van de Majlis worden geselecteerd blijft onduidelijk. ,,Het is een soort vaag proces'', zegt Majlis-lid Abdulmuhsin al-Akkas.

Vrouwen zitten niet in de Majlis. ,,Het zou in theorie een goed idee zijn'', aldus Akkas, ,,maar we hebben een heel diverse maatschappij'', waarschuwt hij. ,,Een sterk segment wil geen vrouwen in de Majlis. Als we dat zouden doordrukken zou er wel eens een terugslag kunnen zijn. Dan zouden we meer verliezen dan winnen.''

En dat is precies het argument waarmee veel hervormingen worden vertraagd of verwaterd. ,,Het religieuze segment is conservatief. Het is tegen een moderne levenswijze. Daarom moet elke hervorming geleidelijk, in fasen verlopen. Het is onmogelijk om hervormingen bij wet op te leggen'', verwoordt Turki al-Sudairi, hoofdredacteur van de overheidskrant Al-Riad en nauw aan het koningshuis gelieerd, deze visie.

Maar is het ook zo? Bij gebrek aan opiniepeilingen grijpen critici terug naar de krachtiger leiders uit het verleden. ,,Die besloten in 1963 zeer tegen de zin van het religieuze establishment een televisiezender op te richten'', aldus dr Khalil al-Khalil, docent onderwijs en islamitische trends aan de islamitische Imam universiteit. ,,De geestelijken protesteerden maar het televisiestation kwam er. Dus de regering heeft de macht om door te zetten wat ze goed acht voor de natie. Dat geldt voor alles. Als ze wil.''

    • Carolien Roelants