Belgische premier staat voor dubbele vuurproef

De Belgische premier Verhofstadt vecht voor zijn politieke overleven. Verliest hij zondag in Vlaanderen, dan wankelt zijn paarse kabinet en lopen zijn Europese ambities gevaar.

Het is tegen tien uur zaterdagavond wanneer Guy Verhofstadt ineens opduikt op een verkiezingspodium in Leuven. De Belgische premier is even teruggevlogen uit Normandië, waar hij twee dagen D-day-herdenkingen bijwoont. Hij doet zijn best om de aanhang van de liberale VLD moed in te spreken. ,,De economie is aan het aantrekken en de mensen beginnen in te zien dat de VLD hard heeft gewerkt.''

Maar het lijkt of Verhofstadt er zelf niet meer zo in gelooft. Z'n woorden gaan deels verloren in de luidruchtigheid van partijgangers die verpozing zoeken aan de bar. Dan volgt een opmerkelijke waarschuwing aan alle Vlamingen die overwegen op de christen-democratische oppositie te stemmen. Zij kiezen volgens Verhofstadt voor een ,,land van besluiteloosheid en instabiliteit''. Het klinkt als `ik of de chaos'. En zo is het ook bedoeld. De braniepoliticus heeft plaatsgemaakt voor de leider die vecht voor z'n eigen politieke overleven.

De VLD staat er slecht voor in de peilingen voor de regionale verkiezingen, die zondag tegelijk met de Europese verkiezingen worden gehouden. Met nauwelijks 20 procent van de stemmen is de VLD gezakt naar de vierde plaats in Vlaanderen, achter het christen-democratische CD&V/NVA, de sociaal-democratische SP.A en het extreem-rechtse Vlaams Blok. CD&V dankt zijn opgang mede aan een alliantie met de Vlaams-nationalistische NVA.

Een risico voor CD&V is dat de NVA onmogelijke eisen over communautaire hervormingen aan de Franstaligen stelt, waardoor Verhofstadt alsnog gelijk kan krijgen. Indien de groenen de kiesdrempel van vijf procent halen, kunnen zij paars in het Vlaams parlement mogelijk nog aan een meerderheid helpen.

Deze week was op de Vlaamse tv te zien hoe Verhofstadt (51) in zijn woonplaats Gent een hoogst opmerkelijke `Brief aan 6 miljoen Vlamingen' in de brievenbussen stopte. ,,We mogen nu geen domme dingen doen'', zo waarschuwt hij z'n landgenoten. ,,Dit is niet het moment voor nieuwe belastingen, stoppen met moderniseren of ruzie maken met de Franstaligen.''

De populaire SP.A-leider Steve Stevaert, coalitiepartner in de federale regering, diende Verhofstadt via de tv direct van repliek met de opmerking dat ,,het kerkhof vol ligt met onmisbaren''. Het was opnieuw een hint dat de SP.A eventueel bereid is met de christen-democraten een Vlaamse coalitie te vormen.

Verhofstadt vreest dat zo'n rooms-rode deelregering hem op federaal niveau het politieke leven onmogelijk maakt, waardoor zijn val onvermijdelijk wordt. Zeker wanneer de SP.A en haar Franstalige zusterpartij PS in de herfst bij de begrotingsbesprekingen aan een dan verzwakte VLD eisen gaan stellen. Belgische politici zijn altijd bevreesd geweest voor `assymetrische' coalities, waarbij de federale en de regio-regeringen sterk van kleur verschillen.

Vorig jaar mei won de VLD nog de federale verkiezingen, vlak voor de SP.A. Paars kon hierdoor zonder groenen doorregeren. Wat ging er mis? ,,Een heel kwalijke zaak waren de interne ruzies in de partij'', zegt politicoloog Carl Devos van de Gentse Universiteit. Zo werden oudere VLD-ministers in de Vlaamse regering ingeruild voor jonge dertigers, wat binnen de partij kwaad bloed zette. Het tussentijdse vertrek van Vlaams minister-president Patrick Dewael naar de federale regering versterkte de indruk dat de VLD meer met zichzelf dan met beleid bezig was.

Dieptepunt was enkele maanden geleden de ruzie over het migrantenstemrecht, waarover het parlement volgens het regeerakkoord vrij mocht beslissen. Toen het er op aankwam probeerden VLD'ers dit vergeefs terug te draaien, wat partijvoorzitter Karel de Gucht tot aftreden dwong. Het gaat de VLD volgens enquêtes veel rechtse kiezers kosten.

Door alle ruzies heeft Verhofstadt ook binnen de eigen partij krediet verspeeld. Hij blijkt weinig van zijn vroegere drammerigheid en rancune te hebben verloren – eigenschappen die bij Vlamingen slecht vallen en die hem destijds de bijnaam `da joenk' opleverden.

Als 29-jarige was Verhofstadt ooit de jongste partijleider. Hij wilde van de VLD een grote volkspartij te maken, die de CVP (nu CD&V) uit het machtscentrum moest duwen. Zijn afkeer van de christen-democraten dateert van eind jaren tachtig, toen de CVP van Wilfried Martens de liberalen inwisselde voor de socialisten. Nu verliest de VLD door zijn nieuwe middenpositie aan de rechterkant kiezers aan CD&V en het Vlaams Blok en aan de linkerkant aan de SP.A, die zich onder leiding van Stevaert als volkspartij ontpopt.

In zijn ijver de VLD omhoog te stuwen deed Verhofstadt (`België wordt een modelstaat') beloftes over belastingverlaging en banengroei die slechts gedeeltelijk zijn waargemaakt. Dat ondermijnde z'n geloofwaardigheid. Bovendien viel de hardheid van de VLD-campagne verkeerd. Zo was op de VLD-website een doodkist met Belgische vlag te zien, met als boodschap dat Belgische militairen naar Irak zouden zijn gestuurd als de CD&V in de regering had gezeten. ,,Verhofstadt is zijn doel voorbijgeschoten en wordt geridiculiseerd'', aldus politicoloog Devos. Veel kiezers prefereren de nieuwe CD&V-leider Yves Leterme, een wat saaie maar degelijke politicus uit West-Vlaanderen die slechts ,,goed bestuur'' propageert.

Redding kan voor Verhofstadt uit Europa komen. Niet omdat hij VLD-lijsttrekker is voor het Europarlement. Want Verhofstadt heeft al gezegd niet in Europarlement te gaan zetelen, wat de aanvoerder van de Europese CD&V-lijst en oud-premier Jean-Luc Dehaene de kans bood hem als ,,schijnkandidaat'' af te serveren. Nee, Verhofstadt heeft volgens velen zijn hoop gevestigd op het voorzitterschap van de Europese Commissie. Dat zou hem een eervolle aftocht bieden. Maar een politieke afstraffing in eigen land zal zijn kansen op die post er niet beter op maken.