Nijs bij vertrek: het ging niet om mijn functioneren

Annette Nijs moest gisteren van de VVD-top weg als staatssecretaris. Ze was een sta-in-de-weg geworden voor de VVD-belangen

Staatssecretaris Annette Nijs (Onderwijs, VVD) is gisteren opgestapt in het belang van het hoger onderwijs, het kabinet en de VVD. Zo zei VVD-leider en vice-premier Gerrit Zalm het gisteravond in zijn ministerie van Financiën.

Maar dat haar aftreden onvermijdelijk was geworden, moest Nijs wel eerst worden uitgelegd. Door Zalm, door fractieleider Jozias van Aartsen en partijvoorzitter Jan van Zanen. ,,Ik heb me laten overtuigen dat ik om andere redenen dan mijn eigen functioneren weg moest'', aldus Nijs. En het was niet alleen de ernstig verstoorde persoonlijke relatie tussen Nijs en Van der Hoeven. Het was ook het wantrouwen van de VVD tegenover coalitiepartner CDA, zo had Nijs gisteren begrepen van Zalm en Van Aartsen. ,,Als ik vertrek, kan ik niet meer worden gebruikt om wie of wat dan ook onder druk te zetten.''

Hoe ging het aftreden van de eerste aangeschoten staatssecretaris van Balkenende II in zijn werk? Gisterenmorgen hadden premier Balkenende, minister Van der Hoeven en Nijs zelf nog geen vermoeden. De avond ervoor had de minister in de Kamer het vertrouwen in de staatssecretaris uitgesproken. Nijs had haar excuses aangeboden voor een interview in de Nieuwe Revu, waarin ze haar slechte relatie met Van der Hoeven uitmat.

Gisterenmorgen deden Van der Hoeven en Nijs de goede-vrienden-scène nog eens over op hun eigen ministerie. Rond half tien stroomde de centrale hal van de Hoftoren van het ministerie van Onderwijs vol met honderden ambtenaren, per mail opgeroepen. Minister Van der Hoeven en de staatssecretarissen Nijs en Van der Laan kwamen binnen en Nijs nam het woord. Ze heeft spijt van het interview, ook voor het personeel. ,,Jullie merken de gevolgen ook, op jullie werk of in je privé-leven.'' Van der Hoeven beaamde dat en sloot af met de woorden: ,,Laten we er nu samen de schouders weer onder zetten.'' Tegen tienen was de sessie voorbij.

Wat Nijs en Van der Hoeven niet wisten, is dat de VVD-leider Zalm en Van Aartsen elkaar dan al hebben gesproken. De twee waren de avond ervoor niet in de Kamer, ze waren op een Europese verkiezingsbijeenkomst in Amsterdam. Maar ze hebben de verslagen van hun partijgenoten gehoord. Fractieleider Van Aartsen heeft die nacht diep nagedacht, en kort geslapen. Zalm en hij belden. Beiden hadden ze `hun idee'. Het debat is Nijs ,,gewoon niet goed vergaan'', zei Van Aartsen. Zalm wist dat Nijs nu ,,drie jaar bijna foutloos door het leven moet''. Dat leek hem ,,ondoenlijk, bijna onmenselijk.''

Terwijl Nijs op haar departement het personeel toesprak, ging Zalm naar zijn afspraak met hoog Lets bezoek. Na tien uur belde hij Nijs om haar uit te nodigen om over het Kamerdebat te spreken. Ze stemde opgelucht toe, want bij haar eerste ontmoeting met Van der Hoeven diezelfde morgen op het departement begon het ,,alweer te knagen'', zo bleek uit haar verslag gisteren. Ze ergerde zich aan de `houding' van de minister. Ze dacht: ,,Daar gaan we weer''. Maar ook: ,,Misschien zie ik spoken.''

Maar erg geruststellend was het telefoontje niet, zo blijkt uit het verslag van Zalm: ,,Ik vroeg haar: denk je dat dit nog reparabel is?'' Voor het ministerie van Onderwijs was Nijs vanaf dat moment een paar uur spoorloos. Om twaalf uur meldde ze zich op Financiën, vergezeld van haar echtgenoot. ,,In, door en tijdens'' het gesprek met Zalm, zo vertelde Nijs gisteren, werd haar duidelijk dat er ,,geen draagvlak'' meer voor haar was. Ze hoorde, volgens haar verslag, dat zij ,,geen ruimte'' meer had om haar plannen en ambities voor het hoger onderwijs af te dwingen. Ze stond zo zwak, dat ze ,,misbruikt kon worden'' om de VVD onder druk te zetten.

Zalm onderstreepte tegenover Nijs, met een beroep op ,,zijn algemene politieke ervaring'' haar zwakke positie tegenover de minister. De liberalen wantrouwen het CDA. Juist met Van der Hoeven hebben zij veel uit te vechten. De CDA-minister stond lijnrecht tegenover VVD-minister Verdonk (Integratie) en andere VVD'ers op het gebied van integratie in het onderwijs en de eisen die kunnen worden gesteld aan islam-scholen, voor de VVD uiterst belangrijke zaken. Ook verschilt Van der Hoeven van mening met Verdonk (en Nijs) over een Nederlandse imam-opleiding. En het CDA steunde niet eens de belangrijkste hervorming die Nijs in de Kamer met steun van de PvdA ging doorvoeren: het mogelijk maken van de selectie van studenten aan de poort in het hoger onderwijs en differentiatie van het collegegeld.

Het vooruitzicht gekooid en machteloos verder te moeten beviel Nijs niet. ,,Ik leen me niet voor een rol waar anderen misbruik van kunnen maken'', verklaarde zij gisteren. Met deze redenering wilde ze zelf de beslissing nemen op te stappen, vertelde ze Zalm.

Een uur later schoof Van Aartsen aan op Financiën. Hij had een uur eerder de fractie bijeen geroepen en bevestigde bij Nijs dat haar positie te zwak was geworden. Partijvoorzitter Van Zanen vergaderde telefonisch mee.

Binnen een half uur was de VVD eruit. Toen gingen de liberalen het CDA vertellen dat de duimschroeven van Van der Hoeven op haar staatssecretaris verwijderd waren. Van Aartsen belde de fractieleiders Verhagen (CDA) en Dittrich (D66). Zalm belde om half twee met Balkenende, die niet gekend was in dit liberale personeelsmanagement. Balkenende kon zijn irritatie niet verbergen, zo bleek `s avonds in de Kamer, toen hij Nijs inmiddels bij de koningin had voorgedragen voor ontslag. Hij was ,,verrast''.

Hij verkeerde in de veronderstelling dat de zaak eigenlijk het weekeinde al geregeld was. De premier was eind vorige week betrokken geraakt, toen Van der Hoeven zich bij hem beklaagde over de eerste versies van Nijs' interview. Het leidde tot druk heen en weer bellen. Van Balkenende en Van der Hoeven, met elkaar en met fractievoorzitter Verhagen, van Zalm met Nijs en Van Aartsen en met de premier. Zalm vond het interview ,,mislukt'' en zei dat tegen Nijs. Zalm en Van Aartsen bespraken of het niet beter was dat Nijs af zou treden. Maar tenslotte namen ze er genoegen mee als zondag Van der Hoeven en Nijs vertrouwen in elkaar uit zouden spreken. Nijs beloofde excuses voor het interview dat ze al geautoriseerd had. Achteraf betreurde Zalm het zich te lang alleen te hebben ,,geconcentreerd op de verhouding tussen de minister en de staatssecretaris'', zei hij gisteren. Hij onderschatte de gevolgen voor de positie van de VVD-staatssecretaris tegen over de CDA-minister. ,,Je kunt de kritiek hebben dat ik meer voorzienende kracht had moeten hebben'', zei Zalm gisteren. Dat inzicht brak bij Zalm en Van Aartsen pas door toen de Kamer Nijs en Van der Hoeven ter verantwoording riep, eergisteren.

In dat debat zei de VVD nog niet het vertrouwen in Nijs op. Van Aartsen wees een dag later in het debat over het aftreden van Nijs alle kritiek van de hand van oppositiepartijen dat de VVD de zaak niet netjes, want buiten de Kamer om, had afgehandeld. VVD'ers toonden daarover geen spijt. De oppositie was er niet in geslaagd de coalitie over het lot van de staatssecretaris uiteen te spelen, het CDA had niets afgedwongen. Minister Van der Hoeven hoorde pas gisterenmiddag, kort voor tweeën, van het aftreden van Nijs. ,,Een donderslag bij heldere hemel'' noemde ze het toen ze in de Kamer met vragen van journalisten overstelpt werd. En ,,jammer''.

VVD en CDA vermeden verder in de loop van de dag alle verwijzingen naar onderlinge politieke spanningen. Van Aartsen gaf om half drie als eerste een persconferentie waarin hij het ,,menselijke aspect'' van het aftreden van Nijs benadrukte. Hij sprak van een ,,moeilijke maar dappere beslissing'' van haar. Balkenende was in de Kamer formeel. Geen complimenten voor Nijs, maar ,,als premier heb ik deze beslissing te respecteren.'' De VVD is inmiddels op zoek naar een nieuwe staatssecretaris, die weer volop tegenwicht kan bieden aan Van der Hoeven.

(m.m.v. Guus Valk)

portret: pagina 3

hoofdartikel: pagina 9