Untertage: perfect in beeld en in geluid

Film is geluid, zei de Franse filmer Alain Resnais al, en soms lijkt het werkelijk zo simpel. Als je naar Untertage kijkt, bijvoorbeeld. De eindexamenfilm van de Nederlandse Jiska Rickels is van een verbluffende visuele schoonheid. Rickels heeft in een Duitse kolenmijn gefilmd met het feilloze oog van een kat. Maar het geluid dat ze er heeft gehoord, of dat ze erbij heeft gevonden, maakt haar document tot film.

In 25 minuten neemt Rickels ons mee naar de hel – zo hebben althans de mijnwerkers hun drie kilometer diepe schacht gedoopt. We gaan met hen de lift in, de trein in, de transportband op en weer terug naar boven, naar de douches en de kleedkamers. Rickels ziet en passant schoonheid in het alledaagse: een vogelkooitje, met zwarte handen een appel eten, de bovengrondse gruisrivier, twee zwarte mannen die elkaars rug boenen onder de douche, hun kleren die aan kettingen worden hooggehesen in de kleedkamer, de lege kettingen als de mannen zijn vertrokken.

Alleen die beelden en de montage ervan zouden al voldoende zijn om haar film hoog te prijzen. En haar film is hooggeprezen. Ze kreeg de filmprijs van stad Utrecht en een prijs voor de beste eindexamenfilm. Er zit geen prijs voor beste geluid of beste soundtrack bij, en toch is de geluidsband de onderscheidende factor in deze film. Beneden in de mijn was het geluid uitermate dof. Dus heeft Rickels bovengronds geluiden opgenomen en bij de beelden van `beneden' gebruikt. Het is natuurlijk een vorm van manipulatie, maar de mijnwerkers hebben de film bij de première in Utrecht gezien en gezegd dat het in de schacht `precies zo' klinkt. Dat bewijst al dat Rickels meer gevoel had voor wat ze filmde dan dat ze zich daardoor liet ketenen. Ze filmt, zoals het een echte documentairemaker betaamt, niet de werkelijkheid voor de camera, maar de werkelijkheid op het scherm.

Haar geluid is bovendien, meer dan registratie, muziek. Soms vermengt ze de geluiden ook met muziek, altijd liggen ze in het ritme van het beeld en andersom. Dat betekent niet dat haar documentaire gekunstelde mooifilmerij is. Integendeel, ze slaagt er in die 25 minuten ook nog in het gevoel over te brengen dat we hier met een gemeenschap te maken hebben, van mensen met gezichten en lichamen, zonder dat ze daarvoor kunstmatig een paar mijnwerkers tot protagonisten bombardeert.

Untertage is een uitzonderlijke film, die door distributeur 1 More Film op een bijzondere manier wordt uitgebracht. Los, als documentaire van 25 minuten. De bioscopen die hem vertonen, hebben hem in hun programmering gepast en hebben speciaal goedkope kaartjes `bedacht'. Dat is, in deze tijd van steeds verdergaande formattisering van de bioscoop, een lovenswaardig waagstuk. En Untertage verdient dat het slaagt.

Untertage. regie: Jiska Rickels. In: Filmmuseum Vondelpark, Amsterdam; Chassé, Breda; Plaza Futura, Eindhoven; Lantaren/Venster, Rotterdam.

    • Bas Blokker