Naakte vrouwen in Pruisisch casino

Voor de onlangs overleden fotograaf Helmut Newton is in zijn geboortestad Berlijn een museum geopend. `De gelijkmatigheid van de natuur dempt de nogal vrijmoedige afbeeldingen.'

Het laatste gebouw dat Helmut Neustädter van Berlijn zag toen hij op 5 december 1938 voor de nazi's vluchtte was een reusachtige kolos uit de periode van keizer Wilhelm II. Het Landwehr-Kasino uit 1909. Vanaf het perron van Bahnhof Zoo kon de achttienjarige leerling-fotograaf wel de gevel zien van het officiers casino, maar niet de wandschilderingen in de entreehal: vijf levensgrote portretten van Pruisische officieren, in vol ornaat, geflankeerd door de staanders van hun regiment.

Waar ooit Pruisische mannen pronkten met hun donkere uniformen hangen nu vijf naakte vrouwen uit Helmut Newton's legendarische reeks Big Nude's. De meer dan levensgroot afgebeelde Françaises passen perfect in de Pruisische nissen.

Onder de vrouwen hangt, bijwijze van ondertitel, een voorstudie van de muurschildering. De officieren ontleenden hun grandeur aan versierselen. Medailles, epauletten, pluimen en helmen. Newton's vrouwen hebben – afgezien van make-up, een goede kapper en stiletto-hakken – helemaal niets en stralen tóch meer kracht uit dan de trots van Pruisen.

De grote naakten hangen boven een trap met rode loper en koperen roedes. Samen vormen ze de opmaat naar de tentoonstellingen in het eind vorige week geopende museum voor fotografie, een samenwerkingsverband tussen Berlijnse musea en de Helmut Newton Stichting. Met de ironische wisseling van taferelen in het voormalige casino keert de in januari overleden Newton terug in zijn geboortestad. Vorige week werd de wereldberoemde fotograaf bijgezet in Berlijn Schöneberg niet ver van zijn geboortehuis en in de nabijheid van Marlene Dietrich. Vervolgens werd `zijn' museum geopend.

De erfenis van Newton wordt omringd door hard stadsleven. De Jebensstrasse is al sinds de dagen van Christiane F. het domein van junks en zwervers. In de Bahnhofsmission, schuin tegenover het museum, worden volgens een vast tijdsschema gratis maaltijden verstrekt. Aan het eind van de straat hangt een automaat met schone spuiten. De toonzalen op de eerste verdieping gunnen een blik op voorbij zoevende treinen. Newton begon zijn loopbaan als gezel in de fotostudio van Yva (Else Simon), één halte met de S-Bahn in westelijke richting.

De basis voor het museum vormen 1.000 foto's van Helmut en echtgenote June Newton, die sinds 1970 onder de naam Alice Springs fotografeert. Het echtpaar heeft de foto's eind vorig jaar in permanente bruikleen gegeven aan Berlijn. Het is de bedoeling dat na de dood van June hun volledige archief naar het museum achter Bahnhof Zoo verhuist.

Het museum is nog niet af. Het eigenlijke casino, de immense Kaiser Halle, is nog niet open voor het publiek. De ruimte met persoonlijke bezittingen van Newton – zoals zijn camera's – is nog niet klaar. En ook de film Helmut by June uit 1995 laat nog even op zich wachten. Voorlopig herbergt het gebouw twee tentoonstellingen. Het sterk biografische Us and Them, met werk van Helmuth Newton en Alice Springs. En de erotische en weinig verhullende verzameling grote formaten getiteld Sex and Landscapes, waarbij de rust van wuivende grassen de onrust van geschoren schaamlippen moet verzachten.

Een stilleven op een hotelkamer – verwelkte bloemen, onopgemaakt bed, champagne in een koeler – hangt er naast een naakt zonder hoofd dat haar schaamstreek via in een kleine spiegel bestudeert. Boten in maanlicht voor de kust van Monte Carlo, naast een jonge vrouw met een masker in bed in het Grand Hotel in Milaan. De golven van de Grunewaldsee in Berlijn, naast een model met siliconenborsten in een tuin in Ramatuelle. ,,De gelijkmatigheid van de natuur dempt de nogal vrijmoedige afbeeldingen'', zegt curator Matthias Harder tijdens een rondleiding.

Us en Them toont het verschil tussen de fotografen Newton en Springs. Dat valt vooral op bij portretten van beroemdheden. Waar hij de meester is van de enscenering, kiest zij voor de privépersoon. Acteur Dennis Hopper. Zij: een man in een trui. Hij: een man in pak op een dak met een manuscript. Actrice Hanna Schygulla Zij: een vrouw met warrige haren in het halfdonker. Hij: een vrouw in bontjas voor de Berlijnse Muur.

Newton en Springs hebben ook voortdurend elkaar gefotografeerd. Helmut onder de douche, June naakt, voorovergebogen terwijl ze de open haard schoonmaakt. Newton heeft ook zijn lichamelijke aftakeling vastgelegd en al vanaf de jaren zeventig ziekenhuisbezoek en medisch onderzoek aan zichzelf gefotografeerd. In 1986 onderging hij onderzoek in het Hart Institute in San Francisco. Terwijl de arts, in pak met stropdas, de kabels aanbrengt drukt Newton, in een onderbroek van Calvin Klein, op de zelfontspanner.

Springs heeft in januari in het ziekenhuis in Los Angeles gefotografeerd nadat haar man in een auto was overleden aan een hartstilstand. Er is een foto van een diepbedroefde June met in haar hand Newton's in memoriam uit de L.A. Times. Er is een foto van June voorovergebogen over het hoofd van haar man, uit wiens mond een dikke plastic slang steekt.

Een groot formaat toont Newton alleen op zijn sterfbed. Het haar naar achteren gekamd, de ogen gesloten, hals en nek in een grote plastic beugel, waarop de handleiding voor het verkrijgen van de juiste pasvorm goed leesbaar is. Toch is het een vredige opname die de dode in zijn waarde laat. Op de achterkant van dezelfde wand hangt een foto van de jonge Newton in Strandbad Halensee in Berlijn. Een knappe vent omringt door drie jonge vrouwen.