Gods eigendom

Duizenden soldatenlaarzen stampen door het beeld in de documentaire Bonhoeffer, theoloog in verzet, die vanavond wordt uitgezonden. Soldatenlaarzen waren het decor van het leven van deze Duitse theoloog (1906-1945). In de Eerste Wereldoorlog zag hij zijn broer Walter als vrijwilliger naar het front vertrekken, waar hij 14 dagen later de dood vond. Toen moet de basis gelegd zijn van Bonhoeffers verzet tegen de verburgerlijkte kerk, die kritiekloos achter de staat stond.

Zijn faam ontleent Dietrich Bonhoeffer aan zijn vroegtijdige onderkenning van het weerzinwekkende karakter van het nationaal-socialisme en zijn actieve deelname aan de strijd daartegen. In 1933, na de benoeming van Hitler tot rijkskanselier, hekelt hij in een radiorede het opkomend antisemitisme. Alleen wie zich het lot van joden aantrekt, mag gregoriaans zingen, zo vat hij de missie van de kerk samen. En zo breekt hij met de lutherse traditie van gehoorzaamheid van kerk aan overheid.

Bonhoeffer preekt en doceert in Berlijn, Barcelona en Londen en keert in 1939 welbewust met de laatste boot uit New York naar Duitsland terug, omdat hij zijn verantwoordelijkheid niet wil ontlopen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakt hij nauw betrokken bij pogingen Hitler om het leven te brengen. De film vertelt onder meer hoe hij via zijn contacten in Zweden vergeefs de Engelsen tot steun aan het verzet van de Duitse aristocratie tracht te bewegen.

Op 5 april 1943 wordt Bonhoeffer gevangengenomen en op 9 april 1945 in concentratiekamp Flossenbürg door ophanging om het leven gebracht. De documentaire laat mensen aan het woord die hem van nabij gekend hebben, onder wie enkele van zijn studenten. Het beeld dat van hem geschetst wordt is dat van een moderne heilige. Na zijn dood hebben vele theologen, zowel orthodoxe als moderne, in zijn erfenis proberen te delen.

Wie is Bonhoeffer? Zelf schrijft hij daarover in de gevangenis: ,,Wie ben ik? Ze zeggen me vaak dat ik met mijn bewakers vrij en vriendelijk en duidelijk spreek, als gaf ik ze bevelen. Wie ben ik? Ze zeggen me ook dat ik de dag van mijn ongeluk gelijkmoedig, glimlachend en trots draag, als iemand die aan winnen gewend is. Ben ik dat werkelijk, wat ze van mij zeggen? Of ben ik zoals ik mezelf ken? Onrustig, reikhalzend, ziek, als een vogel in een kooi, die snakt naar adem [...] Wie ik ook ben, Gij kent me, van U ben ik, o God.''

Bonhoeffer, theoloog in verzet, EO, Ned. 1, 23.25-0.37u.