Europa moet zijn cultuur koesteren

Aan de vooravond van de Europese verkiezingen en op het moment dat de Europese Unie tien nieuwe landen verwelkomt, willen wij, Europese kunstenaars en verantwoordelijk op het culturele vlak, een oproep richten aan de Europese staats- en regeringshoofden en aan de Europese instellingen.

De wereld wordt op dit ogenblik met een zware crisis geconfronteerd: de kloof tussen arme en rijke landen wordt steeds groter, honderden miljoenen mensen leven in onaanvaardbare omstandigheden, binnen de ontwikkelde landen heerst grote ongelijkheid, de toekomst van ons leefmilieu is uiterst onzeker, de opmars van het terrorisme en de spiraal van geweld verhogen de onveiligheid. In veel landen smoort het fundamentalisme elke vrijheid van meningsuiting en van denken in de kiem. Oorlog lost dergelijke problemen niet op: oorlog gooit olie op het vuur.

De wereld heeft het recht te verwachten van de Europese Unie dat die krachtig en eensgezind reageert, dat de Unie wordt gehoord als een morele autoriteit. Welnu, het is duidelijk dat Europa niet de rol vervult die het zou moeten vervullen. Europa koestert nog steeds de illusie dat de Unie vooral een economische en monetaire aangelegenheid is, het lijkt afgesneden van zijn verleden, een speelbal van blinde krachten, terwijl het naar voren zou moeten treden als een project dat gegrondvest is op een erfgoed.

Natuurlijk, binnenkort zal de Europese grondwet worden aangenomen, algemene verkiezingen zullen op Europees niveau gehouden worden, burgers kunnen zich verdedigen tegen de willekeur van hun eigen staat, iemand die aan één Europese universiteit begint te studeren kan zijn studie(s) aan een andere voortzetten. Dit zijn allemaal belangrijke vernieuwingen. En toch stuiten ze op een zo goed als algemene onverschilligheid bij de burger. Het is alsof Europa er niet in slaagt zichzelf zinvol te maken of anders over te komen dan als een supranationale bureaucratie.

Als Europese burgers zijn wij allemaal erfgenamen van Homerus en Vergilius, Van Eyck en Michelangelo, Shakespeare en Cervantes, Bach en Mozart, Chopin en Liszt, Flaubert en Kafka, Eisenstein en Bergman. Met hun kunst schiepen zij een cultuur die ons een gemeenschappelijk verleden en een herkenbaar referentiekader overlevert, een cultuur die heeft bijgedragen tot het ontstaan van de democratische waarden. Die Europese identiteit, die we allemaal delen, ontstond veel vroeger dan de politieke constructie van het moderne Europa. Al eeuwenlang hebben artistieke en culturele uitwisseling zich niet gestoord aan staats- of taalgrenzen. Die contacten hebben het mogelijk gemaakt te verenigen wat gescheiden was en de wonden te helen van zelfs de bloedigste conflicten.

Het is aan ons om dit erfgoed door te geven aan de komende generatie, het in ere te houden en te verrijken. Democratie kan niet bestaan als louter instelling, zelfs niet als alleen maar een organisatievorm. Democratie kwijnt weg als ze niet bezield wordt door de krachten van de geest, van kunst, van onderzoek. Mocht het Europa van de productie en de consumptie het winnen van Europa als beschaving, mocht Europa als één reusachtige markt de plaats innemen van Europa als cultuur, dan zou de wereldwijde crisis kunnen culmineren in een botsing tussen de krachten van het fundamentalisme en die van het materialisme. Die botsing zou wel eens even pijnlijk en vernietigend kunnen zijn als de ergste rampen die de mens in de vorige eeuw getroffen hebben.

Daarom:

1. Verzoeken wij de staats- en regeringshoofden van de 25 lidstaten voor een Europese grondwet te stemmen die het product is van beschaving, gebaseerd op ons cultureel erfgoed en op onze gemeenschappelijke waarden van democratie, vrijheid, eerbiediging van de rechten van de mens en van de menselijke waardigheid. Doelstellingen van economische aard dienen in die optiek gezien te worden als middelen, eerder dan als doel op zich;

2. Vragen wij aan de regeringen van de 25 lidstaten en aan de Europese instellingen of ze blijk willen geven van een echte gemeenschappelijke politieke wil, dat ze een ambitieus Europees project op stapel willen zetten dat in staat zou moeten zijn een Europese culturele identiteit te smeden die bestaat uit eenheid en verscheidenheid. Heel Europa moet een bruisende ruimte worden, vol dynamiek door uitwisseling en creativiteit, met een vrij verkeer van ideeën, van werken en van hun auteurs;

3. Vragen wij, ons bewust van het feit dat sommige projecten die onontbeerlijk zijn voor het versterken van de Unie niet direct op de steun van alle lidstaten kan rekenen, dat de landen die het meest betrokken zijn bij het eenmakingsproces nieuwe, gedurfde, federale initiatieven te nemen om de Europese zaak te bevorderen, vooral wat cultuur betreft.

We richten ook een oproep aan de kunstenaars en aan hen die verantwoordelijk zijn op het culturele vlak, opdat zij een actieve en zichtbare rol gaan spelen in hun steun aan een cultureel Europa.

Dit verstevigen van de Europese eenheid staat de culturele verscheidenheid geenszins in de weg, maar moet die integendeel beschermen en versterken. Bovendien is er een oprecht gemeenschappelijk streven nodig om op ons continent de communautaire uitwassen en de opflakkeringen van nationalisme te bezweren. Hetzelfde geldt voor de rest van de wereld: in de dialoog tussen de culturen waaraan heel de planeet dringend behoefte heeft, moet Europa die rol vervullen die het als enige spelen kan op dit ogenblik. Dit is een historische en morele plicht.

De oproep is getekend door Claudio Abbado, dirigent, Hugo Claus, schrijver, Wislawa Szymborska, dichter, en 77 anderen.

www.nrc.nl/opinie Lijst van ondertekenaars