De vooruitgang is niet te stoppen

Het Europese kampioenschap moet werken als een collectieve loutering waar de collectieve zelftwijfel de laatste jaren flink heeft toegeslagen. Maar ook over het voetbalfeest hangt zwaar de schaduw van economische overbelasting, corruptie en schandalen.

Aveiro is een nijver provinciestadje aan de kust tussen Porto en Lissabon, bekend om zijn grachtjes in de oude binnenstad die zowaar Hollands aanblik bieden. Er is een zeehaven, in de lagunes wordt gevist op lamprei en de lokale lekkernij bestaat uit een enorme zoete eiertaart die een zak wordt geserveerd. De voetbalclub heet Beira-Mar en bungelt onder aan de eredivisie. Nu is Beira-Mar nog gevestigd in een afgetrapt betonnen stadion naast het ziekenhuis en het stadspark. Maar na de zomer, als het Europese Kampioenschap er op zit, trekt de club in het fonkelnieuwe stadion dat aan de rand van de stad verrijst. Het groepje oudere mannen dat voor de clubkantine hangt, zucht eens diep als het nieuwe stadion ter sprake komt. Natuurlijk, het is mooi en groot, misschien wel een beetje te groot. ,,Misschien is het wel minder intiem ja. Maar wat wilt u meneer, de vooruitgang is niet te stoppen'', aldus een van hen.

Aan de rand van de stad ligt het stadion, als een veelkleurige vliegende schotel die tijdens de landing een indrukwekkend gat heeft geslagen in de omringende eucalyptusbossen. Het betegelde voorplein ligt als een exercitieplaats voor een invasiemacht op de toeschouwers te wachten. Het asfalt van het parkeerterrein heeft de proporties van een landingsbaan. Binnen in de catacomben vertelt manager André Apolinário trots dat er plaats is voor dertigduizend toeschouwers, drie keer zoveel als bij een gemiddelde wedstrijd van Beira-Mar. De totale investering bedraagt 45 miljoen euro. Op 15 juni wordt hier Tsjechië-Letland gespeeld en op 19 juni Nederland-Tsjechië. Totale investering per wedstrijd 22,5 miljoen euro.

Portugal investeerde in de afgelopen twee jaar voor zeker vijf miljard euro in het EK, onder meer in tien nieuwe stadions. En zelfs in een land waar voetbal samen met de fado de culturele ruggegraat vormt leidde dat tot enige polemiek. De afgelopen jaren stonden immers in het teken van scherpe bezuinigingen op de overheidsuitgaven. De Portugese economie lijkt zijn aansluiting bij de rest van Europa te missen. Er moet zwaar geïnvesteerd worden in onderwijs en beroepsopleidingen. En in de gezondheidszorg. Had het geld niet beter gestoken kunnen worden in pakweg twintig nieuwe ziekenhuizen in plaats van voetbalstadions in de provincie waarvan de meesten na een paar wedstrijden amper nog gevuld zullen worden, zo werd vertwijfeld afgevraagd.

,,Het is een gok, maar dit was voor ons een unieke gelegenheid om onze infrastructuur te verbeteren'', zegt Alberto Souto(45 jaar), de socialistische burgemeester van Aveiro. De stad heeft de ambitie een belangrijk regionaal centrum te worden vertelt Souto. Behalve een golfbaan met 18 holes, een tenniscomplex en een paardencentrum, hoort daar een groot stadion bij. Die 45 miljoen drukt inderdaad zwaar op de gemeentebegroting, erkent Souto. Zeker nadat het bouwbedrag 15 miljoen hoger uitkwam dan aanvankelijk was geraamd. Aveiro heeft veel grond moeten verkopen en zich danig in de schulden moeten steken. Beira-Mar is straks de enige huurder. Met vijf, zes grote muziekconcerten per jaar hoopt de burgemeester enigszins uit de kosten komen, maar eenvoudig zal het niet worden.

In een land dat van nature neigt tot sombere bespiegelingen, was het EK als een welkome afwisseling binnengehaald. Maar het gesternte boven het voetbalfeest leek van meet af aan ongunstig. Neem de ongewilde band met het geruchtmakende pedofilieschandaal dat de natie nu al twee jaar lang in zijn greep houdt en waarbij zich onder de verdachten een groot aantal hooggeplaatste Portugezen bevindt. Deze zouden gedurende tientallen jaren gebruik hebben gemaakt van het beroemde jeugdopvanghuis Casa Pia in Lissabon als aanvoerlijn voor jongens. Boven aan de lijst van verdachte gebruikers prijkt Carlos Cruz, tot voor kort Portugals populairste televisiepresentator. Cruz was vanzelfsprekend voorbestemd om het EK te presenteren, maar onder druk van de omstandigheden zal Portugal het EK moeten doorkomen zonder het nationale televisiegezicht.

Alsof de voorpret daarmee nog niet genoeg was bedorven, werd Portugal twee maanden geleden opgeschrokken door een arrestatiegolf met een geheel ander karakter. Dit keer had de politie onder de codenaam `Gouden Fluit' het corrupte hart van de voetbaleconomie onder de loep genomen. Onder de zestien arrestanten bevond zich het volledige bestuur van Portugals scheidsrechterfederatie alsmede Valentim Loureiro, voorzitter van de voetbalcompetitie. Laatstgenoemde, tevens burgemeester van het stadje Gondomar en een belangrijke lokale leider van de regerende conservatieve PSD, moet zich verantwoorden van negentien gevallen van corruptie en belangenverstrengeling. Daarbij lieten omgekochte scheidsrechters de lokale voetbalvereniging winnen, waarvan op hun beurt de plaatselijke politici en bouwondernemers profiteerden. En dat alles in een wolk van zwart geld en geknoei met bouwvergunningen en bestemmingsplannen.

Al langer bestaat het vermoeden dat voetbal op grote schaal systematisch wordt gebruikt bij fraude. ,,Wij noemen dat in Portugal `Het Systeem''', zegt onderzoeksjournalist José Vegar. Hij publiceerde eind vorig jaar samen met de zeer populaire officier van justitie Maria José Morgado de bestseller `Een vijand zonder gezicht, Fraude en corruptie in Portugal'. ,,De voetbalclubs, de gemeenteraden en de politieke partijen vormen een driehoek waarin ongecontroleerd veel geld en invloed rouleert'', legt Vegar uit. Zeker in een land waar toppolitici vaak een hele reeks petten op hebben ligt de verleiding van machtsmisbruik voortdurend op de loer.

Aan de vooravond van het EK had justitie geen gevoeliger moment kunnen kiezen om de zaken aan te pakken. Tot dusver richt het onderzoek zich nog op de tweede divisieclubs als Gondomar. Maar onderzoekers vermoeden dat het hier slechts de top van een ijsberg betreft. De politie is inmiddels een onderzoek gestart naar de gang van zaken rond de bouw van het splinternieuwe Estádio do Drago in Porto, waar straks de wedstrijd Nederland-Duitsland gespeeld zal worden. De grondverkoop en de nauwe relaties tussen sommige aannemers en de voormalige burgemeester van Porto hebben daarbij de bijzondere aandacht van justitie. Dat kan nog interessant worden met al die nieuwe stadions, denkt José Vegar. ,,Het gaat om grote investeringen in een zeer populaire zaak als het EK, die in een zeer korte tijd plaatsvonden en waarbij een grote betrokkenheid van lokale politici en bouwondernemers is geweest. Dat is een gevaarlijke combinatie. We zullen zien hoe dat de komende jaren afloopt. Maar laten we eerst maar eens gaan genieten van het EK.''