VVD in crisis

Dit zouden de hoogtijdagen moeten zijn van Jules Maaten. De liberale Europees lijsttrekker die Nederland doorkruist met het `vierpuntenplan' van de VVD. Het zal vanavond op de partijbijeenkomst in Amsterdam tot besluit van de campagne, twee dagen voor de verkiezingen van het Europees Parlement, zeker knallen. Alleen zal dat niet zijn door het optreden van Maaten. De VVD verkeert in een crisis nadat oud-partijleider Hans Dijkstal zijn opvolger als fractievoorzitter, Jozias van Aartsen, in ongewoon harde taal betichtte van `haatzaaien' en partijgenoot minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie) associeerde met de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast baart de liberale staatssecretaris Anette Nijs (Onderwijs, VVD) opzien door in een vraaggesprek in de Nieuwe Revu minister Van der Hoeven (Onderwijs, CDA) af te branden als iemand die politieke spelletjes speelt.

Van der Hoeven is het afgelopen weekeinde met haar staatssecretaris in botsing gekomen. Minister-president Jan Peter Balkenende en de vice-premiers Gerrit Zalm en Thom de Graaf hebben de kwestie naar oud-Haags gebruik opgelost door Nijs te dwingen haar excuses aan te bieden. De positie van de staatssecretaris is echter niet houdbaar. Het gaat niet alleen om een incompatibilité d'humeur tussen beide bewindspersonen, maar om afwezigheid van vertrouwen. Die keert niet terug door het uitspreken, op bevel, van excuses. Bovendien dateren de meningsverschillen tussen de minister en de staatssecretaris al van het eerste kabinet-Balkenende. Toen presenteerde Nijs op eigen houtje haar idee om tweede en derde studies niet langer door de overheid te laten betalen. De problemen van Nijs beperken zich echter niet tot haar relatie met Van der Hoeven. In hetzelfde vraaggesprek beschuldigt zij haar ambtenaren van tegenwerking, waardoor zij haar positie intern niet verstevigt. Bovendien pleit de staatssecretaris voor inperking van de macht van de koning. Volgens Nijs moet niet de koning, maar de Tweede Kamer bij kabinetsformaties een informateur aanwijzen. Een lovenswaardig standpunt, maar geen beleid van dit kabinet.

Mogelijk nog pijnlijker voor de VVD is het optreden van Dijkstal, die `il capo' Van Aartsen ervan beschuldigt de partij ,,de verkeerde kant'' op te sturen. Hier gloort de verdeeldheid binnen de VVD over de liberale intifada van de Kamerleden Wilders en Hirsi Ali tegen de islam en over het beleid van minister Verdonk. De minister eist dat Dijkstal zijn woorden terugneemt, anders zet zij hem uit een adviescommissie op het terrein van de integratie van allochtone vrouwen. De vergelijking die Dijkstal maakt tussen het kabinetsbeleid en het nazi-verleden gaat zoals altijd mank. Maar dat betekent niet dat de kern van zijn betoog onjuist is, namelijk dat voorzichtigheid geboden is met het meten van de mate van integratie van immigranten als richtsnoer voor beleid. Eerder weigerde Verdonk oud-minister Pronk als gesprekspartner namens de vluchtelingenorganisaties toen hij sprak over `deportaties' in verband met het nieuwe uitzetbeleid. De minister is kennelijk licht ontvlambaar, maar als bewindspersoon zou zij juist gebaat zijn om bij haar afwegingen niet alleen te luisteren naar geluiden van voorstanders.

Sinds liberale paleisrevoluties tegen Nijpels en Voorhoeve in de jaren tachtig en de val van Dijkstal twee jaar geleden is het bekend: ruzie in de VVD gaat altijd over personen. Ook nu draait het om leiderschap. Zalm is verantwoordelijk als toenmalig onderhandelaar over het nieuwe kabinet voor de prolongatie van Nijs als staatssecretaris, ondanks de gebleken verschillen tussen haar en haar minister. Van Aartsen is verantwoordelijk voor de harde lijn van de fractie. De onhelderheid in de VVD over wie als werkelijke leider de koers uitzet is de voorbode voor de volgende paleisrevolte.