Lof aan de open groeve

Soms is de uitgesproken lof en waardering voor een politicus zó groot dat je geen cynicus hoeft te zijn om te vermoeden dat er nevenmotieven schuilen in dergelijke complimenten. Aan zo'n vermoeden ontkom je vandaag de dag soms niet wanneer je linkse mensen uitbundig de lof hoort zingen van wijlen premier Den Uyl. Je kan dan op de gedachte komen dat zij óók zeggen, of tenminste impliceren, dat een latere PvdA-premier als Kok misschien minder prachtig was. Als iemand nog een paar jaar `onder' Kok heeft gediend als staatssecretaris, zoals PvdA-fractieleider Wouter Bos, krijgen aanhoudende verklaringen van bewondering voor Den Uyl zelfs een bijsmaakje gezien de waardedaling die Kok intussen in het kader van de `nieuwe politiek' heeft opgelopen.

Aan een vermoeden van nevenmotieven was bijvoorbeeld ook zo'n vijftien jaar geleden af en toe moeilijk te ontkomen bij het beluisteren van Nederlandse verklaringen van bewondering of zelfs adoratie voor de toenmalige West-Duitse president, Richard von Weizsäcker. Zeker, dat was een bijzondere president, een bijna archetypische `goede Duitser' in Nederlandse ogen. Een man die er in voorkomende gevallen niet voor terugschrok zijn landgenoten, ook leidende politici onder hen of hun partijen, ernstig op hun tekortkomingen te wijzen. Of jonge Duitse generaties, veertig jaar na de Tweede Wereldoorlog, te vragen de geallieerde overwinning op nazi-Duitsland te zien als de `bevrijding' van hun land. Gelet op het einde van Hitlers regime in 1945 had dat zijn logica, maar het was voor de kinderen en kleinkinderen van Duitslands verliezende en/of gesneuvelde soldaten niet zó eenvoudig. Zo gezien was het begrijpelijk dat de Duitse kanselier Kohl tien jaar geleden geen zin had, naar later is gebleken, om in Normandië van de partij te zijn bij de herdenking van geallieerde invasie van 6 juni 1944. Hij vond dat geen gebeurtenis waar hij als Duits kanselier op zijn plaats was.

Dat zijn opvolger Schröder daar nu anders over denkt, zegt behalve over hem iets over het eigensoortige karakter dat die herdenking onder regie van de Franse president heeft gekregen. Er is trouwens, met excuus voor de vergelijking, geen leidende Nederlandse politicus geweest die soldaten die hadden deelgenomen aan de politionele acties in Nederlands Indië, ooit heeft aangemoedigd de uiteindelijke Indonesische onafhankelijkheid te vieren als bevrijding van de Indonesiërs.

In de spraakmakende gemeente van het Nederland van de jaren '80 van de vorige eeuw was de waardering voor de Bondsrepubliek van politici als Kohl en minister Genscher of van West-Duitse toeristen die zich aan het strand of in de Keukenhof lieten zien, voorzichtig gezegd, beperkt. Wat kon doen vermoeden dat er in die adoratie voor Weizsäcker óók iets zat als: die man is geweldig en dat zeggen we graag, met hem is het zeven dagen per week zondag, hij geeft ons, indirect als het ware, een extra reden andere, `gewone' Duitsers, zoals politieke praktijkmensen als Kohl en Genscher, en al die Bratwurst-liefhebbers uit het Roergebied, niet zo te mogen. Zo diende Weizsäcker mede als korte band in een psychologisch Hollands partijtje libre, zoiets.

Nu is oud-president Ronald Reagan overleden en galmt de lof voor hem door de wereld. Ook in West-Europa, waar de man twintig jaar geleden door zeer velen werd gezien als de belichaming van zo ongeveer alles wat een beschaafd mens in de VS niet beviel. Dom, lui, conservatief, beschermer van de rijken, extreem anticommunistisch, gewezen B-filmheld en ga zo maar door. Natuurlijk, wanneer iemand net is overleden, staan velen aan de rand van de open groeve klaar om hem te prijzen. Ook als hij een erkende aterling was, hoor je dan dat hij goed soep kon koken, dat zijn haar zo goed zat, dat hij zo geestig en zo voorkomend kon zijn. En altijd goed was voor zijn oude moeder.

Maar dat – vertrouwde sentimenten bij de open groeve – is als verklaring niet genoeg. Evenmin kan de verklaring voor de posterieure Europese waardering voor Reagan zijn dat al die nu gehoorde lof, net als met Weizsäcker en de andere Duitsers, ook duidelijk moet maken dat wij best een Amerikaanse conservatieve president op hoofdzaken kunnen waarderen (al was het maar achteraf), alleen de huidige vertegenwoordiger van dat genre niet.

Nee, het zou mooi zijn als de Europese politieke klasse, juist ook oudere leden daarvan, zeker degenen die aan de linkerkant stonden en staan, straks – als de droeve begrafenis achter de rug is – van de gelegenheid gebruik zou maken om eens te zeggen: hij zou onze president niet geweest zijn, maar we moeten toegeven, we hebben ons met hem destijds misschien wel een beetje vergist. Ja, net zoals met zijn Britse conservatieve vriendin Thatcher trouwens.

Wat Reagan betreft ware het goed te bedenken dat zijn economische politiek, voodoo of niet, er destijds aardig aan heeft bijgedragen dat de economische malaise en de eurosclerose in de Europese Gemeenschap verdween. En dat zijn geharnaste politiek jegens de Sovjet-Unie aardig heeft bijgedragen aan de uiteindelijke ineenstorting van de Sovjet-Unie en aan het einde van de Europese deling en de Koude Oorlog. Zoals het nuttig zou zijn om te beseffen dat de kruisraketten waartegen vele honderdduizenden Nederlanders demonstreerden niet door Reagan waren bedacht, maar eind jaren '70 door West-Europese leiders (kanselier Schmidt, de Franse president en de Britse premier) in gesprekken met Reagans voorganger Carter, die toen onderhandelde met Moskou over een akkoord over beperking van intercontinentale kernwapens (SALT 2). Schmidt en de zijnen waren ongerust dat de Sovjet-Unie onder het `hoge dak' van SALT 2 West-Europa in de politieke houdgreep zou nemen met haar SS 20-raketten voor de middellange afstand in de `eurostrategische grijze zone'. Reagan, Kohl en Thatcher hebben eerst de plaatsing van kruisraketten in West-Europa doorgezet, een paar jaar later verdwenen die kruisraketten, én alle SS-20's, dankzij een akkoord van Reagan en Sovjet-president Gorbatsjov. Over die geschiedenis zou je bijvoorbeeld toenmalig PvdA-voorzitter Max van den Berg, nu lijsttrekker in de Europese verkiezingen, best eens willen horen. Of andere PvdA'ers die toen heel precies wisten waarom Reagan helemaal niet deugde.

    • J.M. Bik