`Gesualdo' is muziektheater over opera

Het is een exemplarische operascène: een Italiaanse prins betrapt zijn vrouw met een minnaar en vermoordt hen op gruwelijke wijze. De prins, ook een groot kunstenaar, wordt niet vervolgd, het gaat immers om gerechtvaardigde eerwraak. Maar de moordenaar wordt de rest van zijn leven achtervolgd door schuldbesef. Hij laat zich volgens de overlevering frequent door zijn bedienden geselen, tot aan zijn eigen dood, bijna drieëntwintig jaar later.

De dubbelmoord is echter geen opera, maar geruchtmakende realiteit. Op 16 oktober 1590 vermoordde de componist Gesualdo da Venosa (circa 1560-1613) in Napels zijn echtgenote en zijn rivaal in de liefde. De kunstvorm opera was ten tijde van de moord nog niet eens uitgevonden. Dat gebeurde wel kort daarop, rond 1600 door Japoco Peri in Florence en Claudio Monteverdi in Mantua.

Gesualdo deed niet mee aan de nieuwe richting die de Italiaanse muziek vierhonderd jaar geleden insloeg. Hij werd legendarisch als de vernieuwer van de oude madrigaalstijl, die hij een sterk dramatische en beeldende dimensie gaf. Gesualdo's theatrale muziek kon het stellen zonder theater. Gesualdo was `de Bach van het madrigaal' en werd door veel componisten in hun muziek geëerd,van Stravinsky tot Jan van Vlijmen.

Nu is Gesualdo het titelpersonage van Gesualdo considered as a murderer, een werk van de Italiaanse componist Luca Francesconi op de grens van een vocaal concert en een opera. Zaterdagmiddag beleefde het uitstekend uitgevoerde stuk op passende wijze zijn wereldpremière tijdens het Holland Festival in een Matinee die voor deze keer was verplaatst van het Concertgebouw naar het Docklandstheater in Amsterdam-Noord.

Francesconi (1956) wordt gefascineerd door de wending van puur vocale muziek naar vocaal-theatrale muziek, met de moord te Napels als een intrigerende aanleiding voor zijn stuk. Gesualdo considered as a murderer is op te vatten als een conceptueel en intellectueel muziekhistorisch traktaat daarover.

Het visuele concert wordt wel fraai geïllustreerd met toneelbeelden die een handeling suggereren. Maar een dramatische uitbeelding met onderlinge confrontaties van de personages is er niet. Francesconi vraagt zich af waarom de muziek zich in opera liet bezoedelen met verhaal en handeling. Het academisme en de nogal eenvormige muziek van Gesualdo considered as a murderer maken overigens duidelijk waarom opera zo aantrekkelijk is.

In Gesualdo blijft het bij een afstandelijke nabeschouwing op de moord, op het snijvlak van `concertant' en `theatraal', van madrigaal en opera. We zien in omgekeerd retrospectief Gesualdo (Davide Damiani) componeren, we horen zijn muziek direct klinken uit de monden van het Hilliard Ensemble, we zien zijn gedienstige de bebloede lakens uitwassen, we zien een misvormd kapelaantje Gesualdo aansporen tot de moord. In de vertolking van Eberhard Lorenz is deze `Phantom of the Opera' tegelijkertijd een cynische nar, een duveltje uit een doosje en een figuur uit de commedia dell'arte.

Maar als de nabeschouwing is aanbeland bij de moord op de overspelige gelieven is het onmiddellijk afgelopen. We kennen immers de afloop, we zagen al een regen van bloeddruppels. Geen `opera' dus in dit muziektheater, dat met zijn toneelbeelden, kostumering, onderkoelde theatraliteit, tableaux vivants en videobeelden herinnert Writing to Vermeer (1999) van Louis Andriessen en Peter Greenaway. De met een ganzenveer componerende Gesualdo lijkt de Italiaanse stiefbroer van Vermeers Briefschrijfster, de kamenier (Alda Caiello) is het Italiaanse nichtje van Het melkmeisje.

Door het wazige projectiedoek komt Gesualdo considered as a murderer tot ons vanuit de mist van de tijd. De schildering van het oude verhaal van Gesualdo, compleet met madrigaalmuziek, wordt door Francesconi gevat in een lijst van zijn eigen muziek, gespeeld door het Nederlands Blazers Ensemble. Die is met ruimtelijke effecten en live-elektronica – in hun soort aansprekend – een voortzetting van het avant-gardisme uit de vorige eeuw. De muzikale taal van Francesconi, maar vooral de combinaties van oude en nieuwe muziek, van spreken, Sprechgesang en zingen, doen denken aan Luciano Berio, vorig jaar overleden.

Gesualdo considered as a murderer lijkt een hommage aan Berio, een leermeester van Francesconi en sinds 1960 een vaste gast in het Holland Festival, in 1972 zelfs grotendeels aan hem gewijd. Ook Berio, die hommages schreef en in zijn eigen muziek tal van citaten van andere componisten verwerkte, was geïntrigeerd door opera en muziektheater. Maar hij maakte nooit zelf een opera naar puur `klassiek' model. Ook zijn op verzoek van Chailly gecomponeerde nieuwe slot van Puccini's Turandot nam afstand van de onvoltooide opera. Zo past Gesualdo considered as a murderer perfect in de grote traditie van het Holland Festival.

Voorstelling: Gesualdo considered as a murderer van L. Francesconi door Ned. Blazers Ensemble en Hilliard Ensemble o.l.v. Etienne Siebens. Enscènering: C. Taborelli, F. Iaquone, G. Corsetti. Gezien: 5/6 Docklands Amsterdam Noord. Herh.: 7/6. Radio 4: 8/6 20.02.