Wie dist, krijgt slaag

`R-E-S-P-E-C-T' schalde in 1967 maandenlang vrijwel elke dag uit de Amerikaanse radio's. Letter voor letter spelde Aretha Franklin het woord `respect': ,,R-E-S-P-E-C-T, find out what it means to me / I got to have a little respect''

In de oorspronkelijke versie van Respect, gezongen door Otis Redding, gaat het om een man die zijn vrouw om respect vraagt. Maar in Aretha Franklins hit kreeg het vragen om respect een andere betekenis: niet alleen was het nu een vrouw die haar man vroeg om respect, maar ook groeide het nummer uit tot een `schreeuw om vrijheid', zoals de Amerikaanse muziekhistoricus Peter Guralnick het typeert in zijn boek Sweet Soul Music. Op het hoogtepunt van de zwarte burgerrechtenbeweging in Amerika werd R-E-S-P-E-C-T de roep van Amerikaanse zwarten om erkenning als volwaardige burgers.

Een jaar later, toen veel Amerikaanse steden werden getroffen door gewelddadige rassenrellen, liet James Brown weten waarom de zwarte Amerikanen recht hadden op respect: ,,Say it loud, I'm black and I'm proud'', zingzegde hij in `Say It Loud', ,,We'd rather die on our feet / Than be livin' on our knees.'' Weer een paar jaar later verbond de gospelgroep The Staple Singers de hits van Brown en Franklin met elkaar in de hit `Respect yourself'. Respect was iets dat je alleen kreeg als je jezelf respecteerde, legden de Staple Singers uit: ,,If you disrespect anybody that you run into / How in the world do you think anybody's supposed to respect you.''

Ook na de gloriejaren van de zwarte burggerrechtenbeweging bleef de eis om respect en gelijkheid opduiken in de zwarte Amerikaanse muziek. Zelfs in het tijdperk van de disco, toch bij uitstek niets-aan-de-hand dansmuziek, haalde het duo McFadden en Whitehead een hit met het opstandige nummer `Ain't No Stopping Us Now', al bleven hun bewoordingen wel algemeen: ,,There's been so many things that's held us down / But now it looks things are finally comin' around / Ain't no stoppin' us now / We're on the move.''

Veel explicieter waren de rappers in de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw. ,,Fuck da police'', riepen bijvoorbeeld de Negers Met Lef van NWA (Niggers With Attitude) eenvoudigweg. De burgerrechtenbeweging had tot niets geleid, vonden radicale rappers als NWA, Public Enemy en Ice Cube. Nog altijd waren de zwarte Amerikanen veroordeeld tot een leven in getto's waar geweld, drugshandel en prostitutie de dienst uitmaakten. Anders dan hun voorgangers uit het soul- en discotijdperk vroegen `gangsta-rappers' als Ice Cube en Ice T niet om respect van de witte machthebbers, maar stelden ze die verantwoordelijk voor het ellendige gettoleven waarvan ze in hun nummers verslag deden. Ze gingen frontaal in de aanval. ,,Burn Hollywood burn, I smell a riot'', zo beginnen de rappers van Public Enemy bijvoorbeeld hun aanklacht tegen de Amerikaanse films waarin zwarten altijd de rol van `clown' mogen spelen.

Voor gangsta-rappers was respect hooguit iets dat een gangsta, pooier of drugsdealer in het getto krijgt omdat die zich BMW's, grote huizen met zwembaden en hordes vrouwen in bikini's (`ho's' en `bitches') kan veroorloven. ,,Gangsters, thugs and smugglers are thouroghly respected'', rapte Grandmaster Melle Mel in zijn `White Lines', een oproep om geen cocaïne te gebruiken.

Maar al is het vragen om `respect' een stadium dat de meeste zwarte gangsta-rappers voorbij waren, het begrip werd wel een van de sleutelwoorden in de rapcultuur. Minder politiek extreme rappers dan Public Enemy gebruiken het woord dan ook met zekere regelmaat in hun raps. ,,I'm a nervous wreck / I deserve respect'', rapt Eminem, de populairste witte rapper van dit moment.

In hun dagelijkse spraak nemen rapfans en hiphoppers het woord `respect' te pas en te onpas in hun mond als blijk van algemene goedkeuring. Niet toevallig is `respect' in het woordenboek van Ali G., de joods-Britse komiek die zich voordoet als gangsta-rapper, gewoon synoniem voor `compliment'. Het tegendeel van `respect', `dis', een afkorting van `disrespect', is een woord dat in rapkringen minstens zo vaak wordt gebruikt. `Dissen' is het woord voor `kleineren' en `beledigen' geworden: wie dist, kan daarom rekenen op een pak slaag.

De Nederlandse rappers van Marokkaanse afkomst die de laatste twee jaren furore maken, hebben zich vooral laten inspireren door de zwarte Amerikaanse gangsta-rappers uit de jaren negentig van de vorige eeuw. Ze hebben niet alleen hun kleding en slang-woorden overgenomen, maar gebruiken in hun politiek-sociale hekelraps ook hoogstzelden het woord respect. In `Kut Marokkanen?!' bijvoorbeeld, het nummer waarmee Raymtzer in 2002 een hit had, komt niet één keer het in dit verband toch voordehandliggende woord `respect' voor. Ook in `Het leven van de straat' van Ali B. uit 2003 vallen de woorden respect en dissen niet. ,,BOEM BOEM / Begin te knallen op die ballen / Toon geen genade laat die motherfuckers vallen / Ze willen me bedreigen? / Nou, dit is wat ze krijgen'', rapt Ali B. als een volleerde gangsta-rapper. Hij is het stadium van het vragen om `respect' voorbij.