Vrouwen maken de man

Voor deel 9 van de serie Italiaanse klassieken op dvd deze maand Ieri oggi domani van Vittorio de Sica.

Een drieluik over het sjoemelende zuiden, het rijke noorden en het warmkloppende hart van Italië.

Ieri oggi domani. 'Gisteren vandaag morgen.'

Drie woorden, nul komma's, één titel.

Eén titel, drie films. Drie verhalen over drie paren.

Drie paren gespeeld door één actrice en één acteur, onder regie van één cineast.

Genoeg.

Laten we er niet omheen draaien, Ieri oggi domani (1963) telt onvergetelijke ogenblikken, maar hoogstaande superkunst is dit niet.

Het is wel iets anders. Voor wie het nog niet wist: luchthartigheid kent haar eigen waarde zolang die stiekempjes wordt gedragen door melancholie. Melancholie is het handelsmerk van cineast Vittorio De Sica. Elk van zijn films, de een in tranen, de ander glimlachend, wordt gedragen door zachtmoedig berouw over een wereld die niet is zoals De Sica hem graag zou hebben. Deze film, bij al zijn grap en grijns, ook.

En er is nog iets: Ieri oggi domani werd gemaakt door drie mensen op de toppen van hun kunnen: Vittorio de Sica als regisseur, Sophia Loren en Marcello Mastroianni als acteurs. Ze waren hartverscheurend geschikt voor elkaar en maakten een schat van een film.

De drie episoden van Ieri oggi domani ontlenen elk hun identiteit aan een stad. Volgens de traditionele lijnen van het Italië-gevoel filmt De Sica in Napels het volkse, sjoemelende zuiden, in Milaan het gereserveerde rijke noorden, en in Rome het warmkloppende hart van zijn land.

In Napels speelt het eerste verhaal zich af, 'Adelina', naar een verhaal van de Napolitaanse toneelmaker Edoardo de Filippo: een vrouw zet haar klaplopende bink annex echtgenoot op originele wijze aan het werk. Wegens sigarettensmokkel wacht haar gevangenisstraf, maar in de wet staat dat zwangere en zogende vrouwen niet achter de tralies kunnen, dus... aan de slag. Zeven kinderen verder gaat het mis. 'Zij wordt almaar mooier!', klaagt haar man. Hij wordt almaar moeier. Wat te doen?

Zodra De Sica in één klap hun armoede heeft neergezet - vochtplekken op de muren van een eenkamerwoning en voor Sophia een jurk met een vlek en een kapotte rits - vertelt hij hun farce in de schilderachtige stijl van de musical. Muziek ondersteunt de vertelling. De steevast van een zware buik voorziene Adelina, de rij van haar collega-sigarettenverkoopsters, de marktlui, de buren, de politie die telkens vergeefs komt arresteren, zelfs de non die cipier is in de gevangenis, ze staan er pront bij, of er uit volle borst wordt gezongen. Waart de triomfkreet 'Ha la pancia!' (Ze heeft een pens!) door de buurt, dan zet De Sica er muziek onder en laat die visueel van de een naar de ander vliegen, ritmisch, langs de stegen, de trappetjes, de balkonnetjes, tot bij de zee.

De vrouw is in 'Adelina' moeder, de man vader tegen wil en dank. Dat betekent geen afzien van erotiek, o nee. Tussen de bedjes met slapende kinderen kruipt Adelina, onweerstaanbaar in haar onderjurk, het echtelijk bed op. Ze leunt achterover en klopt dwingend op het kussen. Op de voorgrond heft haar man zijn moede Marcello-hoofd.

Door dat klopje laat De Sica zien dat kinderen maken niet Adelina's enige drijfveer is. Ze houdt van vrijen, ze wil seks.

Rolls-engel

'Anna' hoort thuis in Milaan, ook al is haar verhaal ontleend aan het verhaal 'Troppo ricca' ('Te rijk') van de Romein Alberto Moravia. Liefde is hier leegte. Verveling en vervreemding stuwen dit Kammerspiel voort, met een elegante Rolls Royce cabriolet als Kammer. In 'Anna' is de vrouw een in Dior geklede sfinx, iemand die onoplosbare raadsels opgeeft. Zij staat de man niet toe om meer te zijn dan een haar bewonderende echo.

Met de Rolls-engel in het vooronder van het beeld toeren we Milaan uit. Anna's rijstijl weerspiegelt haar geestesgesteldheid. Een bumper is om tegenop te botsen, een rood licht om te negeren en wie protesteert ziet ze over het hoofd, want eenvoudige lieden bestaan niet. Ze zoekt liefde, maar ze mist het talent om te vinden.

Langs de kade van de Po staat een man haar op te wachten. Hij is een schrijver, een intellectueel. Anders dan al die andere mannen, verwacht ze. Hij stapt in, hun woorden hunkeren naar intimiteit. Maar De Sica zet ze pas samen in één shot wanneer haar echtgenoot ter sprake komt. Het is duidelijk: had Anna niet zo'n beroerd huwelijk, dan reden ze hier niet met zijn tweeën. Anna eist verdoving van de schrijver, ze verlangt diepgang. Hij levert niet. Haar streven naar anders en elders wordt niet vervuld, dus ze zet hem, letterlijk, aan de kant. Dit volwassen kleine drama is de beste episode van Ieri oggi domani. Triest is de vrouw, triest de man. Prachtig is het wegwerpgebaar waarmee hij zich tot slot bevrijdt van haar en alles waar ze voor staat.

Met een vuige knipoog naar zijn collega Michelangelo Antonioni, die in die jaren met films als La notte en L'eclisse het nihilisme van de rijke bourgeoisie blootlegde, filmt De Sica kaal de verwezen troosteloosheid van het tweetal. Ach Vittorio, hij bleef zichzelf. Hij kon het niet laten om in het voorbijgaan toch even een rij wasvrouwen aan de kade te laten zien. En zich snel te verkneukelen over een oude vrouw op een leunstoel in de laadbak van een vrachtauto.

Of de sproeten te vieren van een straatjongen.

Daar deed hij goed aan. In het warme licht van die details wordt de koude rond het paar des te deplorabeler.

Speelgoed

En dan 'Mara'. Mara kan alleen in Rome wonen, zes trappen op, in een flatje met uitzicht op Piazza Navona. Ze is hoer en ze is op zoek naar vastigheid. Niet al te fanatiek, hoor, ze kent haar plaats. Wanneer haar smachtende buurjongen dreigt voor haar zijn soutane te verruilen voor een burgerpak, redt ze hem door hem af te wijzen. Een vaste klant is smoorverliefd op haar, maar meer vastigheid dan die van de vaste klant hoeft ze van dit verwende vaderskind niet te verwachten. Nu ja, tant pis. Een minnaar is toch maar speelgoed, want liefde is een spelletje.

Sophia Loren en Marcello Mastroianni, beiden rossig geblondeerd, zetten klinkklare types neer. Zij is de lieftallige hoer die, afgezien van haar beroep, weinig verschilt van een hupse huisvrouw met een roze schortje. Hij is een overrijpe jongeman, die modern en wild wil zijn en het benutten van een noviteit als papieren zakdoekjes al het toppunt vindt.

In de denderdolle stijl van de commedia all'Italiana ontrolt zich losjes het verhaal, dat je je laat vermeien in losbandigheid en laat schateren om de strijd tegen de kwezeligheid. En de liefde? Die wordt niet geconsumeerd. Het blijft bij toespelingen en dubbelzinnigheden, bij de tot het kookpunt opgepookte verwachting van de vaste klant.

Deze stijl ligt De Sica het beste, hier kan hij zijn touch ten volle kwijt. In de badkamer hangen zwarte kousen te drogen en maakt de buurjongen zijn avances, dan mag hij, toppunt van sensualiteit!, samen met Sophia de poes aaien. Wordt Marcello even weggeborgen, dan zit hij met diezelfde kat op bed. Ze knipogen naar elkaar. Hoogtepunt van dit verhaal is Sophia's striptease, daar is het allemaal om begonnen. Aanbiddelijk doet ze die, eerder snoezig dan sexy.

Drie verhalen, drie stellen.

Een moeder en een vader; een sfinx en een echo; een hoer en haar speelgoed.

Kijk nog eens en ontdek hoe veel de mannen van elkaar weg hebben. Niet omdat ze telkens gestalte kregen van Mastroianni, maar omdat ze geen van drieën terug hebben van de vrouwen, die juist zozeer van elkaar verschillen.

De vrouwen regeren, de mannen hebben zich te schikken. Vrouwen maken de man. Zo ging dat, zo gaat dat, Ieri oggi domani. Gisteren vandaag morgen.

Altijd.

Tenminste, zo had Vittorio de Sica het gedacht.

Volgende maand: Il sorpasso van Dino Risi

Abonnees kunnen tegen extra korting ook de volledige reeks bestellen. U betaalt dan per film slechts € 16,75.

Zie voor de bestelwijze de advertentie die regelmatig in de krant verschijnt, of kijk op www.nrc.nl/webshop