Saskia Noorman-den Uyl: Niet de bijstand gebruiken om de zorg te betalen

VVD-voorman Zalm zei onlangs dat mensen in de bijstand best tot huishoudelijk werk verplicht kunnen worden bij ouderen of invaliden. Tweede-Kamerlid Saskia Noorman-den Uyl (PvdA) moet er om giechelen. Maar ze is ook boos, zegt ze tegen Folkert Jensma.

Kunnen we niet vaststellen dat Zalm gelijk heeft? In de nieuwe wet Werk en Bijstand is alle werk passend en moet dus worden geaccepteerd. We geven 1,2 miljard euro uit aan huishoudkosten in de AWBZ en dat loopt op. Dan kan je best van iemand in de bijstand, die je toch al betaalt, verwachten dat die ook huishoudelijk werk accepteert.

,,Natuurlijk, je kunt verwachten dat die álle werk accepteert. Het eerste doel van een gemeente is er voor zorgen dat zo iemand weer op eigen benen komt te staan. Iedere soort werk is dus passend.''

Nou, klaar zijn we. Huishoudelijk werk dus ook.

,,Daar is op zichzelf niks mee. Maar dan wel als normaal fatsoenlijk werk.''

Wat is dan het verschil?

,,Nou, het was een heel vileine opmerking van Zalm. Hij suggereert dat mensen in de bijstand, in dit geval vrouwen, want daar gaat het toch meestal over bij `huishoudelijk werk', niet écht zouden willen werken. Dat deze mensen eigenlijk werk op niveau willen en daarom vrijwillig in de bijstand zitten. Dat is onsmakelijk, 80 procent van de mensen in de bijstand wil heel graag werken.''

Dan is de `Zalm-bijstandschoonmaker' bij deze een feit.

,,Nee, helemaal niet. Zeker niet als onderdeel van de bijstand. Niet in het kader van een gemeentelijke werkplicht, of iets dergelijks. Daar moet ik altijd een beetje van giechelen, want het is zo dubbel. Mijn collega Jet (Bussemaker; red) heeft dat mooi gezegd. Uitgerekend Zalm die voorop loopt bij het afschaffen van gesubsidieerd werk, stelt nu voor de huishoudelijke hulp bij mensen met een redelijke portemonnee uit de bijstand te financieren. Kan de wereld nog krommer? Ik zeg dan, zorg ervoor dat mensen op eigen benen dat soort taken gaan doen, als ze uit de bijstand zijn. Maar ga niet de bijstand gebruiken om de zorg te financieren.''

Toch willen we allemaal hetzelfde. Mensen uit de bijstand aan werk helpen.

,,Maar dan had Zalm moeten zeggen: álle werk is goed. En niet: ga maar poetsen en boenen. Want de suggestie is: blijkbaar voel je je te goed voor poetsen en boenen. Dat is vals. Dat is weinig respectvol – zo wordt er vaker gesproken.''

Maar voor eenvoudig werk zijn (ex-)bijstandsgerechtigden toch niet te porren?

,,Luister, er zijn nu 340.000 mensen in de bijstand – van hen is 93.000 vrouw én alleenstaande ouder. Die zitten vooral in de bijstand als gevolg van echtscheiding. Het is toch vreemd dat we de gevolgen van echtscheiding via de bijstand oplossen? Wij denken in de PvdA dat we binnen vier jaar 60.000 vrouwen uit de bijstand kunnen krijgen en aan het werk, in deeltijd, op maat. Mits we investeren in scholing, kinderopvang en in een stukje gesubsidieerd werk. Dat moeten we dan met een extra alleenstaande ouder-heffingskorting fiscaal stimuleren. Dán kunnen die mensen uit de bijstand. Ze zorgen dan voor zichzelf. Er zijn belastingfaciliteiten voor bedrijven, voor mensen met hele dure woningen, waarom dan niet voor mensen die én werken én in hun eentje voor kinderen zorgen, maar toch op eigen benen staan?

,,Hoe kan je het geld als overheid beter besteden? Daar hebben we een prachtig plan voor, zonder armoedeval! Het levert 800 miljoen besparing op en we herinvesteren 600. Die mensen staan dan op eigen benen en gaan werken. In de zorg, de opvang en het schoonmaken, als ze daar hun beroep van willen maken. Maar dan wel graag tegen een normaal loon.''

Dus volgens u zegt Zalm met `ga poetsen en boenen' tegen bijstandmoeders met kinderen ook met zoveel woorden: `ken je plaats'.

,,Het gemak waarmee dit gezegd werd, betekent eigenlijk dat wie onderin de arbeidsmarkt zit, daar maar moet blijven. Het impliceert dat investeren in de zelfredzaamheid van vrouwen een brug te ver is. Een alleenstaande ouder met een deeltijdbaan moet met een fiscale subsidie toch uit de bijstand kunnen komen? Als ook die kinderen moeten worden opgevoed, zit een voltijdsbaan er als regel niet in. Gemeenten moeten investeren in scholing voor die moeders, als het even kan tot mbo-niveau. Dan kunnen ze de hele opvoeding lang op eigen benen staan en hun kinderen een goed leven bieden. Er wonen in Nederland 350.000 kinderen in een huishouden rond het bestaansminimum. Dat geeft ook minder kansen. Als je die verzorgende ouder in staat stelt voor hun kind een normale jeugd te realiseren, dan win je een wereld. Dan moet je niet met goedkope praatjes aankomen. Dat is een wereld van verschil. Je moet investeren uit respect voor de zelfredzaamheid van mensen in de mogelijkheid om op eigen kracht een bestaan te hebben. Maar nee hoor, Zalm zegt: we gebruiken de bijstand voor de AWBZ en die vrouwen voegen zich daar maar in. Dat is toch een totaal ander mensbeeld. Ze hebben stopverf in hun oren. Ze kennen de sociale werkelijkheid niet.''

Heeft u niet juist een rozig beeld van bijstandsgerechtigden, hun wil en mogelijkheden om te werken? Legt u het probleem wel genoeg bij henzelf neer?

,,Ik schat dat maar een kwart tot een derde de bijstand niet uitkomt. De rest stroomt uiteindelijk door. Heus, er zitten kwaaien onder. Ik vind ook dat gemeenten strikter moeten zijn, consequenter. Je ziet nu Sociale Diensten die keihard zijn, terecht. Wie in Amsterdam-West een uitkering aanvraagt, krijgt binnen een dag een thuisbezoek als controle. Bij wie de tweede keer niet op een afspraak komt, stopt de uitkering. Mensen die wat kunnen, moet je niet behandelen alsof ze een probleem hebben. Aan hen stel je eisen, je benadert ze zakelijk en constructief. Het vangnet van de sociale zekerheid is echt alleen bedoeld voor mensen die geen andere mogelijkheid hebben. Voor wie die wel heeft, is de oplossing: aan de slag. Maar je moet ook mensen helpen om ze zelfredzaam te maken of voor ze te zorgen als dat aan de orde is. Sancties zijn ook nodig, daarover geen misverstand. Als je passend werk weigert, dan krijg je een maand geen uitkering. Terecht. Als je het heel bont maakt, dan drie maanden geen uitkering.''

Waarom blijft in Nederland toch nog zoveel werk liggen, dat wel wordt opgepakt door Oost-Europeanen, asielzoekers en anderen?

,,Werkgevers kiezen vaak de makkelijke weg. Een Pool is gemotiveerd, neemt genoegen met minder, wordt vaak zwart betaald, krijgt marginale huisvesting en als het tegenvalt, dan is het makkelijk `ajuu'. Dat zegt een werkgever niet zo gauw tegen iemand uit z'n eigen dorp. Motivatie is inderdaad soms een probleem. Daar kunnen gemeenten hun mensen in de bijstand bij helpen, door ze met cursussen te laten begrijpen wat werk is. Sommige mensen werken gewoon voor het eerst. U denkt misschien dat werk vanzelfsprekend is, maar dat is niet zo. De onderkant van de arbeidsmarkt is ook een probleem van de werkgevers, niet alleen van de overheid. Ik heb onlangs een gemeente aangeraden om de werkgevers met seizoensarbeid eens bij elkaar te roepen. Leg ze maar uit dat in de nieuwe wet het financiële risico voor de bijstand bij de gemeente is gelegd. Zeg tegen ze dat je volgend jaar de onroerendzaakbelasting voor bedrijven drastisch gaat verhogen, omdat de bijstand te duur wordt omdat je de werklozen niet bij hen geplaatst krijgt. Probeer dan een afspraak te maken over het aantal mensen dat ze gaan aannemen en beloof dat je ook wat aan scholing en motivatie doet. Werkgevers moeten ook investeren in mensen uit hun eigen omgeving, ook als ze ingewikkeld zijn.''

Toch betrap ik me erop dat ik als burger bij Zalm en Rutte denk: ha, die doen tenminste wat aan dat half verzakte gebouw van de verzorgingsstaat.

,,Dat is dus absolute kletskoek. Ad Melkert kwam als minister van Sociale Zaken als eerste met gesubsidieerd werk waardoor uiteindelijk 170.000 mensen uit de uitkering aan het werk gingen. De bijstandspopulatie daalde van bijna een half miljoen tot ruim 300.000 nu. Dankzij Rutte en Zalm loopt het nu op, en niet zo'n beetje ook. Dat komt door dit kabinet: de afschaffing van de WW-vervolguitkering, de WAO-maatregelen, er wordt hard gesnoeid bij de gemeenten in geld voor werk. Het wordt alleen maar erger, de komende jaren. Dus kom me niet aan met dat soort praatjes.''

Gaat het eigenlijk wel om een ander mensbeeld?

,,Met Zalm zie ik echt een groot verschil. Rutte zit er tussenin. Wat ik waardeer is dat hij nieuwsgierig is. Hij wil weten hoe het zit. Hij kan ook gracieus zijn. Hij heeft alleen een VVD-bord voor z'n kop. Hij zit in dat harnas van de coalitie en hun denken.''

En Zalm?

,,Daarop ben ik niet te citeren.''