`Iedereen mag de blijdschap zien'

Als Wim Kok, rector van het Assink Lyceum in Haaksbergen, op maandagochtend 24 mei aankomt bij de dependance van zijn school in Eibergen, staan er journalisten en cameraploegen van de NOS, SBS, RTL en RTV Gelderland voor de deur. De dag ervoor is een 13-jarig Chinees meisje uit Eibergen, brugklasser op het Assink Lyceum, ontvoerd. Kok loopt op de persmensen af en zegt: ,,Mij kunt u spreken, maar ik wil niet dat u leerlingen interviewt. En ik hoop dat u dat niet buiten de school doet.''

Diezelfde ochtend besluit het Jeugdjournaal: dit is een evidente jeugdjournaalopening. De politie wordt gebeld, de school wordt gebeld. ,,Ik ben niet verzot op dit nieuws'', zegt eindredacteur Ronald Bartlema van het Jeugdjournaal. ,,Omdat er vaak nare follow ups van komen.'' De afweging voor het Jeugdjournaal is: brengen we dit nieuws persoonlijk of afstandelijk? De redactie kiest voor afstandelijk. Geen persoonlijke informatie, maar ter bevordering van de opsporing van het meisje wel een foto en wel haar naam. ,,Als we vermoeden dat kinderen het angstig zullen vinden, zetten we de feiten in een breder kader. We benadrukken dat het bijna nooit voorkomt.''

Rector Wim Kok staat die ochtend ook het Jeugdjournaal te woord. Als de verslaggever zegt ook graag te willen praten met klasgenoten van het meisje, zegt Kok: ,,U bent integer. U bent positief naar kinderen en u kunt kinderen geruststellen.'' Hij gaat akkoord, maar wil het verzoek nog even met de politie bespreken.

Voordat de rector een antwoord van de politie heeft ontvangen, is de ontvoering beëindigd. Dinsdagochtend om 5.30 uur. Op het journaal van 9.00 uur zie je hoe het meisje tussen twee mannen in naar de ambulance wordt gebracht. ,,Ze lijkt ongedeerd'', zegt verslaggeefster Nicole Le Fever. Het Jeugdjournaal stuurt verslaggever Winfried Baijens naar Eibergen. Die wordt door Kok in contact gebracht met de vriendin van het Chinese meisje die getuige was van de ontvoering, en met de ouders van de vriendin.

,,In de loop van die ochtend ging het verhaal kantelen, omdat de Duitse politie bekend maakte dat het meisje seksueel was misbruikt'', zegt Bartlema. ,,We besloten het nieuws onpersoonlijker te brengen. `Ze heeft het overleefd, maar ze is misbruikt'.'' Winfried Baijens belt vanuit Eibergen met Bartlema: ,,Ik kan het misbruik hier niet aan de orde stellen, want niemand weet het nog.''

Die avond zegt een voice over op het Jeugdjournaal: ,,Hulpverleners brachten haar naar het ziekenhuis. Daar kwamen ze erachter dat de ontvoerder haar misbruikt heeft. Hij heeft haar gedwongen dingen te doen die met seks te maken hebben.'' In dezelfde uitzending vertelt de vriendin hoe ze aan de ontvoerder ontsnapte. In het NOS Journaal van acht uur zegt de vriendin ook nog dat haar ouders haar hebben gezegd wat er met het Chinese meisje is gebeurd. ,,Maar daar vertel ik liever niet over.''

Die ochtend heeft het ontvoerde meisje haar ouders kort in Duitsland ontmoet. Om tien over elf verschijnt er een ANP-bericht waarin staat dat ze omstreeks het middaguur in Eibergen wordt verwacht. ,,Een politiewoordvoerder liet weten dat de familie een massaal onthaal niet op prijs stelt'', zo luidt de laatste zin.

Als het 13-jarige meisje die middag achterin de grijze Opel Astra de straat inrijdt, ziet ze haar ouders die dag voor de tweede keer. Directrice Warlé van basisschool Op den Esch, gevestigd aan de overkant van het ouderlijk huis, heeft een feestelijke ontvangst georganiseerd. Tien minuten van te voren hoort ze van de politie dat het meisje in aantocht is. Ze gaat met de schoolkinderen aan de straat staan.

Wim Kok van het Assink Lyceum is niet aanwezig. ,,Wij hebben daar niet aan meegedaan. Zo'n moment wordt gekenmerkt door een zekere intimiteit.'' Toch heeft de mediabelangstelling hem niet gestoord. Kok: ,,Zijzelf vond het hartstikke leuk.'' Warlé: ,,De blijdschap was groot. Dat mag iedereen zien. De ouders hebben ons de dag daarna bedankt.''

Later zal het meisje over de ontvangst zeggen dat ze bijna had moeten huilen bij het zien van alle kinderen. ,,En de pers...'', voegt ze er met een vies gezicht aan toe. ,,Aaarggh.''

Gelul

Om half zes die avond zit Pieter Broertjes, hoofdredacteur van de Volkskrant, bij het overleg over de krant van de volgende dag. De fotoredacteur legt hem de foto voor die Raymond Rutting in Eibergen heeft gemaakt. Het meisje stapt uit de auto, haar moeder loopt haar tegemoet. ,,Ik zag een keurige nieuwsfoto langskomen'', zegt Broertjes. ,,Ik zei: `dit is hét onderwerp van de dag. Die zetten we op de 1. Geen gelul'.''

Rond dezelfde tijd besluit René Went, plaatsvervangend hoofdredacteur van het NOS Journaal dat herkenbare beelden van het meisje toelaatbaar zijn. ,,We hebben een foto laten zien'', zegt hij tegen een collega. ,,Dan kan dit ook.''

De volgende ochtend valt Broertjes op de redactie in een emotionele discussie. En er zijn boze lezersbrieven. De klachten: op de foto zijn slachtoffer en moeder duidelijk in beeld gebracht. In het bericht ernaast is sprake van seksueel misbruik. En de volledige naam van het meisje is gebruikt. Terwijl in het Volkskrant Stijlboek staat: ,,Maak ter bescherming van hun privacy de identiteit van slachtoffers van seksuele misdrijven in beginsel niet bekend. (...) Duid ze ook niet aan met initialen.''

Broertjes schrikt. ,,Ik had gedacht: die aankomst van dat meisje is een sessie, een openbare activiteit. Daar moeten we toch bij zijn?'', zegt hij nu. Zaterdag na de ontknoping schrijft de ombudsman van de Volkskrant: ,,De krant is op een vreselijke manier onderuit gegaan.''

,,We zijn met z'n allen op een glijdende schaal terecht gekomen'', zegt Broertjes nu. ,,Kijk naar het Stijlboek. Dat is nog maar een paar jaar oud. Het komt door de 24-uurs tredmolen. Doordat je het honderd keer op Het Journaal ziet. Maar je moet je natuurlijk afvragen: wat doen wij Volkskrant? Vanaf nu plaatst de Volkskrant zich in de markt als de hoeder van de moraal.'' Hij heeft een intern debat op de agenda gezet. ,,Er lopen nog zeven tbs'ers vrij rond. We moeten voorbereid zijn op herhaling.''

Ook René Went doet de woensdag na de ontknoping aan introspectie. Tijdens de redactievergadering zegt hij: ,,Wij moeten zélf de journalistieke afweging maken. Schaden de beelden haar privacy? Zijn ze schokkend?'' Went zegt dat hij achteraf liever `een knipje' zou hebben gegeven bij de montage van de beelden van de aankomst. ,,Je kunt haar laten zien zonder dat je haar in het gezicht kijkt. De auto komt aanrijden. Je ziet een begin van uitstappen. Je ziet het dichtslaan van de voordeur. Zo had het moeten zijn.''

,,We moeten een stap terug zetten voor de volgende keer'', zegt Went nu. ,,De grens schuift ongemerkt op. Mensen worden steeds voyeuristischer.''

Er komen e-mails en brieven binnen bij het NOS Journaal, in het digitale gastenboek staan verontwaardigde opmerkingen. Een huisarts heeft een formele klacht ingediend bij de Raad voor de Journalistiek. Hans Laroes, hoofdredacteur van het NOS Journaal, antwoordt op de website: ,,Ik vind dat wij het anders hadden moeten doen dan we hebben gedaan.'' Volgens hem had de naam van het meisje niet vermeld mogen worden. En er had geen beeld getoond mogen worden waarop zij herkenbaar is. De ouders en het meisje, schrijft Laroes, ,,weten niet welke impact er van media-aandacht kan uitgaan. Zij hebben daarover niet kunnen nadenken. (...) Dat moeten wij dus namens hen doen''.

NRC Handelsblad plaatste geen foto van de ontknoping of de hereniging en noemde in het bericht dat op 25 mei verscheen één keer de naam van het ontvoerde meisje. Op 29 mei schrijft hoofdredacteur Folkert Jensma in een reactie op een lezersbrief dat de krant op 25 mei ,,nog net een keuze voor anonimisering (had) kunnen maken. (...) Het liefst zou je haar naam met terugwerkende kracht uit álle media willen schrappen.''

Afgelopen dinsdag, 1 juni, spreekt de hoofdredactie van deze krant af dat de naam van het meisje voortaan niet meer in de krant wordt genoemd. ,,Als je vindt dat je een fout hebt gemaakt, moet je hem niet meer herhalen'', zegt Jensma nu. Vandaar dat ook in dit stuk de naam van het meisje niet wordt genoemd. Dat inmiddels haar naam tot in de Tweede Kamer wordt genoemd, doet daar niets aan af, vindt hij. ,,Je kunt je handen niet schoonwassen in het vuil van een ander.'' Toch staat twee dagen later een foto van haar in de krant in de televisierubriek Beeld. ,,Daar was ik niet blij mee'', zegt Jensma.

Woensdagavond 2 juni, een dag na de schuldbekentenis van Hans Laroes, zendt het Jeugdjournaal een interview uit met het Chinese meisje. De redactie van het programma heeft via rector Wim Kok contact gelegd met de ouders en het meisje. Kok wil alleen voor het Jeugdjournaal een uitzondering maken. En het meisje wil alleen het Jeugdjournaal te woord staan. Slachtofferhulp adviseert haar.

Kun je een 13-jarig getraumatiseerd minderjarig meisje een interview vragen? ,,We zijn bewust heel zorgvuldig geweest'', zegt eindredacteur Ronald Bartlema van het Jeugdjournaal. ,,Ze is niet overgehaald. We hebben haar het besluit drie of vier keer voorgelegd. Zij zou alleen vertellen wat ze wilde vertellen. Dat was de afspraak. Ze wilde geen vragen over het misbruik.'' Volgens Kok is het meisje ontdaan over het feit dat de politie het seksueel misbruik bekend heeft gemaakt. In het interview vertelt zij openhartig over de doodsdreiging en de manier waarop ze zich gedroeg tegenover de gijzelnemer.

Het Journaal neemt met instemming van rector Wim Kok enkele minuten van het interview over. Op de redactievergadering wordt de productie de volgende dag ,,erg mooi'' genoemd. René Went: ,,Nu is de situatie anders dan bij de ontvangst.Ze heeft zelf gezegd: ik vertel mijn verhaal alleen maar daar. Ze heeft haar eigen privacy afgedwongen.''

Rector Wim Kok vindt dat de publiciteit rond de ontvoeringszaak goed verlopen is. ,,Ik had me voorgenomen de regie in handen te nemen. Ik zou de leerlingen en het gebouw afschermen.'' Hij kan niet anders zeggen: 95 procent van de pers heeft zich netjes gedragen. ,,De enige die ik op de vingers heb getikt, was een cameraploeg die een fiets uit de berging had gehaald om de school te kunnen filmen door een draaiend voorwiel.''