Eurystheus in oranje gevangenisoverall

In de opzet om eens wat politiek en rauwe werkelijkheid de elitaire kunst binnen te brengen, is het Holland Festival op de opening gisteravond met lof geslaagd. Voorafgaand aan het toneelstuk Children of Herakles, sprak Ruud Lubbers, hoge commissaris voor de vluchtelingen van de Verenigde Naties, over het Nederlandse asielbeleid, dat wat hem betreft menselijker en minder krampachtig formeel zou moeten zijn. Helaas werd de aandacht van zijn wijze woorden enigszins afgeleid omdat hij deze dagen vooral in het nieuws is met een formeel VN-onderzoek naar menselijke billenknijperij. Daar wilde hij wel kort iets over zeggen (het was `roddel en laster' en hij neemt toch geen ontslag), maar bij een tweede vraag greep de zaal in. Luid joelend eisten verschillende toeschouwers dat de avond louter over vluchtelingen zou gaan. En niet over Lubbers' amicale gebaren. Geen kwaad woord over onze vluchtelingenheld Ruud, zo was de stemming.

Amerikaanse regisseur Peter Sellars wil zijn indringende toneelstuk over vluchtelingen, een bewerking van een weinig gespeelde tragedie van Euripides, duidelijk in een politieke context plaatsen. Daarom gaat zijn voorstelling, die sinds 2002 over de wereld reist, in ieder land vergezelt van een gesprek over vluchtelingen met enige betrokkenen. Naast Lubbers waren gisteren drie vluchtelingen uitgenodigd.

Ook in het toneelstuk zelf heeft Sellars een beetje rauwe werkelijkheid ingebracht: acht plaatselijke ama's, asielzoekende kinderen, figureren als de kinderen van Herakles die na de dood van hun heldenvader op de vlucht slaan voor diens moordenaar Eurysteus en asiel zoeken in Athene. Om het verband tussen werkelijkheid en toneelstuk te onderstrepen, krijgen we vooraf te horen van het lot van een der meisjes: onder de littekens, getuige geweest van vaders dood, maar toch met uitzetting bedreigt.

430 Jaar Voor Christus was De kinderen van Herakles (of De Herakliden) overigens ook al een sterk politiek getinte tragedie. Veel classici zetten het zelfs weg als pure propaganda voor Athene in tijden van oorlog met het almachtige Sparta. Athene en zijn democratische normen en waarden worden inderdaad bejubeld in dit stuk. Presidente Demophon riskeert een oorlog met Eurystheus als zij asiel verleent aan de kinderen van Herakles. Zij laat de moraal boven haar eigenbelang gaan.

Sellars koos een even simpele als effectieve enscenering: een vrijwel leeg, open speelvlak met middenin de Khazachstaanse zangeres Oelzgan Baiboessynova in klederdracht die roerloos zittend op een podium als afgodbeeld fungeert en zo nu en dan een episch lied in haar volkstaal zingt. Voor haar liggen de vluchtelingen zwijgend op slaapzakken. Rechts zit Iolaos, hun stokoude begeleider in een glimmende rolstoel. De andere hoofdpersonen lopen voorlangs met microfoons. De setting lijkt op die van een rechtszaak, waarin de tegengestelde meningen achter elkaar worden gehoord. De meeste spelers spreken geagiteerd en metalig Amerikaans, wat het idee van een court room drama nog versterkt.

Propaganda is dit stuk zeker niet. Hoewel Euripides Athene laat overwinnen, waarmee dit een opmerkelijk montere tragedie met een happy end is, voert hij ook morele dilemma's op waaruit Athene minder schoon tevoorschijn komt. Als de goden bijvoorbeeld een offermaagd voor de overwinning eisen, besluit Demophon de asielzoekers er alsnog uit te gooien. Als Herakles' dochter Macaria (een aangrijpende rol van de tengere Zainab Jah) voor het offer vrijwilligt, komt dat iedereen wel goed uit en houdt niemand haar tegen. Een interessante wending in de epiloog is het moment dat de schurk Eurystheus als krijgsgevangene wordt binnengeleid. Dit levert op de valreep een nieuwe morele kwestie op: hoe gaan we om met krijgsgevangenen? Herakles' moeder wil hem aan de honden voeren, de Atheners wijzen haar op de Conventie van Geneve. Moeder, in moslimdracht, krijgt haar zin.

Peter Sellars' belangrijkste bewerking en actualisering bestaat uit het aanzetten van deze twee moreel dubieuze scènes. Anders dan Euripides, die het als bijzin laat passeren, toont Sellars het ritueel offeren van Macaria expliciet, zij het schoon gestileerd. Terwijl een gespierde Amerikaanse soldaat in woestijndracht blij verslag doet van de gewonnen oorlog, wordt de keel van Macaria doorgesneden. De kleine zwarte vrouw in haar witte hemd wordt vervolgens op een laken in een lap plastic gewikkeld.

In de epiloog draagt krijgsgevangene Eurysteos een oranje Amerikaanse gevangenisoverall en een zwarte kap op zijn hoofd. Om ons fijntjes te herinneren aan de manier waarop de Verenigde Staten met Iraakse gevangenen omgaat, waardoor de voorstelling niet alleen de vluchtelingenpolitiek van het Westen hekelt, maar ook de morele vervuiling van de War om Terrorism. Lubbers wees er al op in zijn inleiding: de spanning tussen bestuur en menselijkheid is een probleem van alle tijden.

Holland Festival: Children of Herakles van Euripides. Regie: Peter Sellars. Gezien: 4/6 Beurs van Berlage. Aldaar t/m 9/6. Inl. (020) 5304141 of www.hollandfestival.nl.