D-Day voor Duitsers nu ook bevrijding

Sinds een jaar of vijf zien ook de meeste Duitsers D-day als het begin van de bevrijding van de nazi-dictatuur en niet als nederlaag.

De jonge officier Richard von Weizsäcker (1920) was op 6 juni 1944 aan het Oostfront. ,,We kregen daar wel berichten over de invasie, maar daaruit kon je niet veel opmaken.'' De betekenis van de landing in Normandië drong pas veel later door. Voor Duitsland was D-day een belangrijke dag, zei de voormalig bondspresident deze week tegen buitenlandse journalisten, maar niet de belangrijkste. ,,Voor mijn land is het beslissende criterium het einde van de oorlog op 8 mei 1945, niet 6 juni 1944.''

Een Duitse kanselier woont morgen in Frankrijk voor het eerst een herdenking bij van D-day. In Duitsland zelf gaat de deelname van Gerhard Schröder aan de met emotie en symboliek overladen ceremonie gepaard met een opvallend gebrek aan opwinding. Pas deze week verschenen in dag- en weekbladen omvangrijke D-day-verhalen. ,,Het is weinig en het komt laat in vergelijking met de verjaardag van andere historische keerpunten'', constateert Kiran Patel (1971), hoogleraar geschiedenis aan de Humboldt universiteit.

De rustige opmaat naar de herdenkingen heeft volgens Patel verschillende oorzaken. D-day heeft in Duitsland weinig status. ,,D-day neemt in het bewustzijn van veel Duitsers traditioneel een ondergeschikte positie in. De Slag bij Stalingrad was bij voorbeeld een veel groter trauma. Het was de eerste grote nederlaag en een bittere ervaring. In Stalingrad vielen veel meer Duitse slachtoffers dan in Frankrijk.'' Daar komt nog bij dat D-day in de DDR een andere connotatie kreeg dan in de BRD.

Belangrijker, zegt Patel, is dat dit de eerste ronde D-day-verjaardag wordt waarop in Duitsland consensus heerst over de betekenis van die dag. ,,Pas sinds een jaar of vijf zien ook de meeste Duitsers D-day als het begin van de bevrijding van de nazi-dictatuur en niet als nederlaag.'' Uit een opiniepeiling bleek dat slechts 16 procent van de Duitsers de deelname van Schröder geen goed idee vindt. De Süddeutsche Zeitung constateerde dat het bezoek van Schröder aan Frankrijk opvalt door ,,een weldadig gebrek aan controverse”.

Helemaal zonder gesteggel ging het niet. De conservatieve oppositie vond het niet vaderlandslievend van Schröder dat hij de Duitse soldatenkerkhoven in Normandië niet zal bezoeken. De kanselier bezoekt wel een begraafplaats voor gevallenen van verschillende nationaliteiten - waar ook 300 Duitsers begraven zijn.

Schröder, kort na D-day geboren, ziet zijn deelname vooral als een teken van Europese verzoening. ,,De uitnodiging laat zien dat de na-oorlogse periode definitief voorbij is'', zei hij deze week. ,,Duitsland is tegenwoordig een gerespecteerde partner voor de vrije wereld, die de confrontatie met het eigen verleden is aangegaan.''

Het heeft lang geduurd voordat Duitsland zover was het einde van de oorlog niet op de eerste plaats te zien als nederlaag, maar als bevrijding van een dictatoriaal regime. Daar was tijd voor nodig – en een wisseling van generaties.

Tien jaar geleden was bondskanselier Helmut Kohl, die de oorlog als jong volwassene bewust meemaakte, niet in Normandië. Tot voor kort werd aangenomen dat Kohl destijds niet werd uitgenodigd, terwijl hij wel naar een uitnodiging had gevist. Deze week onthulde Der Spiegel dat Kohl er in 1984 en 1994 bij de Fransen juist op heeft aangedrongen hem niet uit te nodigen. In 1984 zei Kohl: ,,Het is voor de Duitse bondskanselier geen reden te feesten, als anderen stilstaan bij een overwinning in een veldslag waarin tienduizenden Duitsers omgekomen zijn.''

Eén belangrijk moment in de jarenlange Duitse confrontatie met het verleden was de toespraak die Von Weizsäcker hield op 8 mei 1985. ,,Acht mei was een dag van bevrijding'', zei hij toen. ,,Hij heeft ons allen bevrijd van het mensonterende systeem van de gewelddadige nationaal-socialistische overheersing.'' Von Weizsäcker deze week: ,,Ik voorzag dat de Duitse rol in de wereld langzaam zou toenemen, maar daarvoor moest er eerst een eenduidig beeld van 8 mei worden geschapen.''

Voor Von Weizsäcker zelf heeft de oorlog veel facetten. Zijn vader, Erich von Weizsäcker, werd wegens oorlogsmisdaden tot zeven jaar cel veroordeeld. Zelf was hij een kennis van Claus Schenk graaf von Stauffenberg, die op 20 juli 1944 een vergeefse poging ondernam Hitler te vermoorden. Von Weizsäcker wist dat er een aanslag werd voorbereid en had toegezegd zich met zijn troepen aan de zijde van de het verzet te zullen scharen.

Gevraagd naar de betekenis van die mislukking zei Von Weizsäcker, door emoties overmand: ,,Tussen 20 juli 1944 en 8 mei 1945 hebben meer mensen hun leven verloren dan tussen het begin van de Tweede Wereldoorlog en de twintigste juli 1944. In de tijdsspanne van driekwart jaar heeft een ongelooflijke en ongeëvenaarde wreedheid geleid tot een immense vernietiging van bloed en leven.''

Enigszins hoofdschuddend wordt in Duitsland gereageerd op de pogingen van George Bush om aan de hand van D-day aan te tonen dat de VS altijd, ook in Irak, voor het goede strijden. ,,Die vergelijking raakt kant noch wal'', zegt Patel. ,,In Europa werden de Amerikanen ontvangen als bevrijders, dat is in Irak niet zo. D-day was een enorm succes, Irak is dat vooralsnog niet.''