De weg lag vol met platgewalste fietsen

Vijftien jaar geleden maakte het Chinese leger hardhandig een einde aan de studentenopstand op het Plein van de Hemelse Vrede. ,,De bloedsporen van vier juni zijn snel opgeruimd.'' Een terugblik met een van de deelnemers.

Met de 55-jarige Zhang Yiping heb ik afgesproken bij het Militair Museum in het westen van Peking. ,,Nee, daar vind je natuurlijk geen enkele verwijzing naar de opstanden op het Plein van de Hemelse Vrede'', zegt hij lachend. Hij neemt me mee langs de route die de tanks vijftien jaar geleden aflegden om het Plein van de Hemelse Vrede in het centrum van de stad te bereiken. Zijn vrienden, die net als hij in die tijd veel op straat waren, willen bij nader inzien liever niet mee. ,,Ze vinden het toch te gevaarlijk'', zegt Zhang, die voor het eerst sinds lange tijd weer praat over de ervaringen van toen.

,,Ik herinner me nog hoe er een halfverbrande soldaat was opgehangen voor het Hoofdstedelijk Filmtheater. Omstanders hadden hem eerst uit woede doodgeslagen, daarna hebben ze fietsbanden in brand gestoken om hem te verbranden. Dat was maar half gelukt. Ik zag hoe zijn darmen uit zijn buik hingen'', zegt Zhang, die langzaam steeds emotioneler wordt.

,,Het viel me op dat alle buitenlanders meteen plat op de grond gingen liggen toen het leger op de mensen en de gebouwen langs de weg begon te schieten. De Chinezen niet, die hadden geen benul van het gevaar, ze konden zich niet voorstellen dat het leger echt met scherp zou schieten. Veel mensen kwamen uit nieuwsgierigheid hun huizen uitgelopen'', zegt Zhang.

,,Op de ochtend van de vierde juni, toen de opstand al was neergeslagen, zag ik bij Muxidi een rijtje tanks staan. Opeens klonk er een serie zachte, gedempte ontploffingen en de ruim tien tanks vlogen de een na de ander in brand. Toen zag ik een militair uit de achterste tank klimmen. Daarna vluchtte hij het gebouw achter ons in, dat nog in aanbouw was.'' Zhang vertelt dat hij later op de televisie heeft gezien hoe de uitgebrande tanks op de schroothoop terechtkwamen.

Zhang vertelt ook hoe hij eerder al had gezien dat er een busje met heel oude wapens en helmen onbeheerd werd achtergelaten in het buurt van het Plein, kennelijk om omstanders uit te dagen om die wapens te stelen. ,,De overheid zocht manieren om achteraf te kunnen aantonen dat het absoluut nodig was geweest dat ze met geweld ingrepen. Misschien dat ze daarom zelf dit soort acties in gang hebben gezet.''

,,Hier bij Liupukou waren de gevechten heel hevig'', vertelt Zhang even later bij een plek waar nu vooral glimmend nieuwe gebouwen staan. Hij herinnert zich hoe de tanks in hun opmars naar het Plein op de kruising bij Liubukou niet verder konden. De weg was gebarricadeerd met auto's en bussen, en de tanks begonnen uit frustratie rondjes te rijden. Daarbij sleepten ze de zware hekken die langs de kant van de weg stonden met zich mee, en die slingerden vervolgens tegen de omstanders aan. ,,De volgende dag lag de straat niet alleen bezaaid met honderden platgewalste fietsen, maar ook met ladingen kapotte bloempotten. De bewoners hebben geprobeerd om de tanks tegen te houden, maar ze stonden met lege handen. Ze gooiden daarom hun huisraad en alles wat ze in hun handen kregen uit hun ramen voor de tanks.''

Zijn er in de stad nu nog dingen die aan vijftien jaar geleden herinneren? ,,Ik heb gehoord dat sommige mensen die een familielid hebben dat in de nacht van drie op vier juni is omgekomen, thuis kleine musea voor zo'n overledene hebben ingericht. Ze hebben ook hun bebloede kleding bewaard, om ooit nog eens te kunnen bewijzen wat er die nacht is gebeurd'', aldus Zhang. ,,De meesten hebben alles wat ze toen van straat hebben opgeraapt meteen weer vernietigd. Je kon straffen van vijftien tot twintig jaar krijgen voor landverraad als je bijvoorbeeld een handgranaat of een militaire pet had meegenomen. De eerste dagen na de vierde juni kwam je overal militairen met machinegeweren tegen, maar al snel hernam het gewone leven zich. De poelen bloed en de bloedsporen die ik op de ochtend van 4 juni heb gezien, zijn daarna heel snel opgeruimd.''

Zijn dochter van twintig heeft hij nauwelijks over de gebeurtenissen van vijftien jaar geleden verteld. ,,Ik weet wat voor land China is, en hoe de communistische partij werkt, maar dat hoeft zij niet te weten. Ik zie de manier van machtsuitoefening hier de komende vijftig jaar nog niet wezenlijk veranderen, dus wat heeft ze er dan aan om zulke negatieve dingen van mij te horen? Ze moet toch onder dit systeem leven, mijn ervaringen zouden haar alleen maar belasten'', aldus Zhang.

Er is ook nog een andere reden waarom hij haar zo weinig vertelt. ,,Ik zou niet goed weten waar ik moest beginnen. Haar leven is zo anders. Ze werkt bij McDonald's, ze luistert naar westerse muziek en ze leest westerse boeken. Haar geld spaart ze om westerse merkkleding te kunnen kopen. Ze is alleen bezig met haar eigen leventje, haar eigen toekomst. Ze is helemaal niet maatschappelijk betrokken en ze heeft niet het gevoel dat haar persoonlijke ervaringen ook maar iets te maken hebben met de maatschappelijke ontwikkelingen in heel China.''

Zou er opnieuw een studentenopstand in China kunnen plaatsvinden? ,,Onlusten verwacht ik nu eerder van de kant van de groepen die niet meedelen in de nieuwe welvaart. Dan gaat het om boeren en om ontslagen arbeiders van de staatsfabrieken. Maar ik zou niet weten wie die diverse en geografisch verspreide groepen op dit moment zou kunnen samenbrengen in een effectief verzet'', aldus Zhang, die denkt dat hij de rest van zijn dagen nog wel zal moeten slijten onder de leiding van mensen die nog steeds hetzelfde denken en net zo opereren als de politieke leiders die vijftien jaar geleden besloten tot het onderdrukken van de opstand.

De naam Zhang Yiping is om reden van persoonlijke veiligheid gefingeerd.