De aarde op speelfilmlengte

Het ruimtevaartcentrum in Noordwijk organiseerde onlangs een besloten workshop over kunst en ruimtevaart. Ine Poppe verbaasde zich er over vliegende verf en zwevende fakirs.

Twee balletdansers zeilen door een windstille cabine. Een man in maillot beweegt moeiteloos een ballerina als een ronddraaiende secondewijzer door de lucht. Ze zweeft op haar hoofd, haar benen elegant omhoog. Ik kijk naar een dans in gewichtsloosheid van de Franse choreografe Kitsou Dubois.

Ruimtevaartexperimenten zijn niet meer alleen het domein van wetenschappers en kosmonauten. Zo gaf de Sloveense theaterregisseur Dragan Zivadinov in 1999 een voorstelling aan boord van een Russisch toestel in paraboolvlucht. Op film ziet het er eigenaardig uit: vastgegespt publiek, gehelmd met koptelefoon en om hen heen ronddwarrelende acteurs.

De innige wens om ook eens in gewichtsloze toestand te verkeren ontbloeit in mij tijdens de ruimtekunst workshop in het Europese ruimtevaartcentrum ESTEC (European Space Research and Technology Centre) in Noordwijk. Daar zie ik filmpjes van kunstenaars in zero-gravity (zwaartekracht 0). Een fakir, met tulband en baard, stijgt op op een vliegend tapijt. Wat me doet schaterlachen is een werk van kunstenaar Frank Pietronigro, die in gewichtsloze toestand een schilderij maakt. Zijn schilderperformance vindt plaats in een tent van doorzichtig plastic. De zwevende artiest heeft moeite om het grote tekenvel te bevestigen. In de vorm van dikke keutels komt de verf uit de tubes of, beter gezegd, slagroomspuiten. Vliegende drollen in diverse kleuren en dan nog schilderen!

Nog een filmpje. Het kunstwerk Cosmic Dancer van kunstenaar Arthur Woods, een van de weinige kunstwerken die echt in de kosmos zijn geweest. Je ziet een astronaut aan boord van het MIR ruimtestation – voor hem zweeft een kunstwerk dat bestaat uit drie losse driehoekige vormen, die in elkaar haken. In gewichtsloze toestand lijkt het sculptuur op een kwal onder water. Cosmic Dancer is licht, lijkt te leven.

Maanden eerder had ik op mailinglijsten al oproepen gezien. Wetenschappers, journalisten, curatoren, filosofen en kunstenaars konden voorstellen insturen voor de 7th Space & Arts Workhop `Space: Science, Technology and the Arts'. Meer dan honderd kunstenaars uit heel de wereld stuurden concepten in en uiteindelijk werden er 25 geselecteerd.

De bijeenkomst wordt georganiseerd door de Internationale Academie voor Astonauten (IAA), het Franse tijdschrift Leonardo – dat over kunst, wetenschap en technologie gaat – en de Europese Space Agency (ESA). Door de jaren heen zijn er vaker workshops geweest over ruimtekunst. Dit keer, legt Arthur Woods uit, wilde de organisatie `het klein houden' en er echt een workshop van maken waarin men elkaar wat beter leert kennen. Tijdens de drie dagen in Noordwijk moet elke deelnemer een presentatie houden. Publiek noch pers wordt toegelaten, zelfs de BBC en deze krant niet.

Oefenruimte

Na veel moeite piep ik de tweede dag binnen als assistent van een bevriende kunstenaar, Graham Smith. Zijn voorstel behelst een project dat al jarenlang in ontwikkeling is – stel je een ronde bioscoop voor, of een planetarium op zijn kop gevuld met water. In Canada heeft Smith een keer een proefopstelling gemaakt. Onder water is het stil, omringd door de projectie, kun je als zwemmer in gewichtloze toestand iets van het heelal ervaren. Een oefenruimte voor astronauten, de gewone bezoeker wordt space-toerist. Tijdens zijn verhaal toont Smith een afgeslankte versie van het plan: ook een plat vlak zou als projectiescherm onder water kunnen dienen.

Daarin is ir. Alexander van Dijk, de enige Nederlander die aan de conferentie deelneemt, geïnteresseerd. Hij werkt bij het Nederlandse ruimtevaartbedrijf Delta-Utec SRC in Leiden en neemt deel aan deze conferentie met een filmplan. Film- en videomateriaal uit de ruimte krijgen we hier alleen maar te zien in korte clips. Nooit een langere reeks beelden, nooit de gehele aarde. Op een afstand van driehonderd tot vierhonderd kilometer cirkel je in negentig minuten onze aardbol rond. Precies speelfilmlengte. Dertig minuten zullen zwart zijn, in verband met het verschil tussen dag en nacht. Beloning is dat je de zon zult op zien komen. Minutenlang zullen er alleen maar zee en wolken langs schuiven.

Als Van Dijk zijn plan presenteert aan kunstenaars en wetenschappers, wordt in kaart gebracht wat er al bestaat aan videomateriaal in de archieven van NASA, ESA. Er wordt gediscussieerd over wat voor geluid bij deze beelden zou passen. Van Dijk heeft vaker met kunstenaars gewerkt. Zo hielp hij Debra Solomon met Artist Austronaut, een project bestaande uit een holodeck-installatie waarin performances plaatsvonden, ruimtevaartfantasieën voor publiek.

Ik ben nooit eerder in het onderzoekscentrum ESTEC in Noordwijk geweest en dat alleen al is een belevenis. Dagen van tevoren moest er een kopie van mijn paspoort gefaxt worden. Het complex is zwaar beveiligd, er is een golfbaan ommuurd door prikkeldraad en het ruikt naar duinen en zee. Het hoofdgebouw, ontworpen door Aldo van Eyck, ziet er vervallen uit: het heeft de vorm van een bijenkorf, hoekige cellen met hout betimmerd, aangetast door de zoute zeelucht. Eenmaal binnen herken ik de conferentieruimte van televisie. De zaal herinnert aan ruimtevaartfilms uit de jaren zeventig: hoog plafond, ovale tafel, hout. Wij zitten in een zaal genaamd Einstein.

Er is geprobeerd om een zo breed mogelijk spectrum van ruimtekunst samen te stellen. In een sessie over `Dans en Beweging' op de eerste dag, die ik dus gemist heb, sprak een aantal Japanners en Fransen over onderzoek naar nieuwe dansvormen in gewichtsloosheid. In de sessie `Ruimte en Geluid' tonen verschillende kunstenaars en muzikanten hun projecten. Zo is er een voorstel genaamd Radio Astronomy van kunstenares Honor Harger, waarbij luisteraars wereldwijd audio-output ontvangen via radiotelescopen op het web of op FM. Bijvoorbeeld straling van de zon, activiteiten van pulsars of quasars of andere astronomische fenomenen. Een versie van dit werk werd tentoongesteld in Parijs in het Europese Museum voor Fotografie, deze installatie won de Leonardo Art Award.

Honor Hagar schrijft in haar weblog: ,,Het WCC Radio Observatorium is de enige organisatie die we tot nu toe hebben kunnen vinden die real time ruimte-audio uitzendt. We luisterden ongeveer twintig minuten en vonden uit dat hun opnames van signalen rond Jupiter opvallend hetzelfde waren als de opnames die wij verleden jaar hadden gemaakt bij VIRAC. Het zou natuurlijk kunnen dat we gewoon luisterden naar `kosmische ruis', maar in ieder geval was het ontzettend opwindend.''

Ook de conferentie is opwindend en prikkelt mijn fantasie. Hoe zouden lijken bijvoorbeeld vergaan in de ruimte, daar is vast onderzoek naar gedaan. Er is geen tijd om het te vragen. Het tempo waarin de verschillende sprekers elkaar afwisselen is hoog en na elke sessie zijn er discussies, over onderwerpen als `Ruimte & Nieuwe Media', of `Ruimte Architectuur en Psychologie'.

De sprekers zijn niet de eerste de besten. Tijdens de lunch zit ik tegenover een veteraan, ruimtevaartprofessor en -technicus van interplanetaire robotica, ir. R.C. Parkinson. Zijn team heeft onder andere robots voor Mars ontworpen. Ik raak in een gesprek verzeild dat Parkinson heeft met een Oostenrijkse kunstenaar. De ruimtevaartprofessor vraagt met ondeugende glimoogjes of ik denk dat bewustzijn plaatsgebonden is. Ik denk het niet, maar voeg er laf aan toe dat we eerst de term `bewustzijn' moeten definiëren. Om het goed te maken werp ik op dat het internet heeft aangetoond dat je in meerdere virtuele ruimten tegelijkertijd aanwezig kunt zijn en meerdere conversaties kunt voeren. Bob Parkinson lacht hartelijk.

Een week later stuurt hij me een tekst, `Evolution of Consciousness', en legt mij de Fermi-paradox uit. Enrico Fermi's vraag `Where is everybody?', oftewel: `Als we niet alleen in het heelal zijn, waar zijn dan de anderen?' prikkelt hem om over evolutie van het bewustzijn na te denken. Helaas, de lezingcyclus begint weer.

Waarheid

Lowry Burgess, een beroemde Amerikaanse kunstenaar en professor van de Carnegie Mellon Universiteit, vertelt over ruimte-ervaringen van kosmonauten. In teksten beschrijven zij een transcendente toestand: opvallend is dat astronauten het woord `Truth' (waarheid) vaak noteren. Burgess trekt parallellen met cyberspace en zero gravity omdat hij probeert uit te leggen wat gewichtsloosheid voor effect heeft op de geest. Om wat te noemen: lineair denken werkt voor een deel niet meer, want wat is – neem objecten in gewichtsloze toestand – de eerste, tweede, derde nog zonder de ordening van zwaartekracht? De perceptie van het begrip `buiten' en `binnen' verandert volgens Burgess.

Kunstenares Lorelie Lisowsky vertelt dat ze in gewichtsloze toestand tot haar eigen verbazing plotsklaps een student zoende, en een extreem gevoel van samenhorigheid onderging met een ieder die haar omringde. Zonder begrip van boven en onder, wilde zij iedereen zoenen, zonder getal. Bovendien prefereerde ze na gewichtsloosheid ronde voorwerpen boven vierkante. Ik vraag mij direct af wat langdurig verblijf in de ruimte zal doen met druk in de hersenen, vloeistoffen, verbindingen, synapsen. En stel me voor wat dat zou kunnen betekenen voor onze verbeelding: nieuwe architectuur, gebruiksvoorwerpen, taal.

Fantasieën

Mijn generatie is doordrongen met fantasieën over het heelal dankzij televisieseries als Star Trek, films als Men in black, Minority Report, ET, en de boeken van Neal Stephenson, William Gibson of Michael Crichton. Ruimtekunst is een heel ruim begrip leer ik, educatieve projecten vallen hieronder maar ook vormen van sciencefiction. Er zijn een heleboel verschillende clubs. Maar een gemeenschap is het. Immers, krijg maar eens iets gerealiseerd van je ideeën. Voor sommige projecten moet je mensen bij de NASA kennen, bovendien wordt er hard gewerkt aan artist-in-residence-plaatsen in samenwerking met laboratoria.

Dan Goods is een jonge kunstenaar die nauw met wetenschappers samenwerkt. Zijn taak is `onconventionele manieren van communicatie te ontwikkelen voor JPL' (het Jet Propulsion Lab van NASA). Eerst maar een voorbeeld van zijn werk. Het observeerbare universum bestaat uit tweehonderd biljoen melkwegen. JPL hoopt daarbinnen een planeet te vinden die op de aarde lijkt! Als één korrel zand ons universum zou voorstellen, moet je zeven woonkamers tot de nok vol zand storten. Elke zandkorrel stelt dan een melkwegstelsel voor, elk met tweehonderd tot vierhonderd biljoen sterren. Door de sculptuur van Goods, zalen vol zandbergen, realiseer je je hoe groot het heelal is en hoe weinig we kunnen bekijken. Hij illustreert dat met een plexiglas buis midden in deze immense zandbak, met daarin één zandkorrel: ons melkwegstelsel. In die ene zandkorrel is een gat geboord op microniveau. Wat stelt dat gaatje voor: het gebied dat we – tot nu toe – in staat zijn te onderzoeken. Daarin zijn trouwens al meer dan honderd planeten gevonden die op de aarde lijken. Dat blijft me bij. Net als de discussie over de onzinnigheid van bemande ruimtevaart – robots kunnen ook researchwerk doen. Ook is men kritisch over ruimtesculpturen, sommige plannen worden gezien als vervuiling, ruimteafval. De intense workshop heeft in ieder geval mijn hoofd doen zweven. En daar gaat het om in de ruimtekunst. Kop boven de wolken.

7th Space & Arts workshop. Inl: www.congrex.nl/04c20/

Voor meer informatie: www.arsastronautica.com en www.artscatalyst.org