De neergang van Europa

De afgelopen tijd heeft Europa heel wat historische hoogtepunten beleefd. De val van de Berlijnse Muur, de instorting van de Sovjet-Unie, de uitbreiding van de Europese Unie met tien lidstaten tot 25 landen. Maar één hoogtepunt is onopgemerkt gebleven: kort voor de eeuwwisseling bereikte de bevolking van Europa – inclusief Rusland – haar grootste omvang. Na een piek van 728 miljoen is de Europese bevolking begonnen aan een daling met inmiddels zo'n 750.000 mensen per jaar en dit tempo gaat oplopen tot twee miljoen mensen per jaar. Midden 21ste eeuw telt Europa honderd miljoen mensen minder dan nu. Duitsland, Spanje, Italië, de Baltische landen, Rusland, ze zullen allemaal een (veel) kleinere bevolking hebben.

Alarmerend? Op zijn minst zorgwekkend, vindt Joseph Chamie, de directeur van de Bevolkingsafdeling van de Verenigde Naties. Op zijn kantoor in New York naast het hoofdgebouw van de VN aan de East River zegt hij: ,,Als er niets gebeurt, weet je zeker dat het proces steeds sneller gaat – met verregaande gevolgen. Het is hoog tijd dat Europa deze werkelijkheid onder ogen ziet.''

Chamie is een internationale autoriteit op het gebied van demografie, de studie naar veranderingen in de tijd van de bevolkingsomvang. Terwijl de Europese bevolking afneemt, groeit die in ontwikkelingslanden en in de Verenigde Staten. Midden 20ste eeuw bestond een kwart van de wereldbevolking uit Europeanen; op het ogenblik is dat 12 procent en over nog eens vijftig jaar 7 procent.

Deze absolute en relatieve Europese bevolkingsdaling is geen gevolg van ziekten, natuurrampen, oorlogen of Malthusiaans voedselgebrek, maar van vrijwilligheid: vrouwen baren minder kinderen dan er nodig zijn om de bevolkingsomvang op peil te houden.

Demografische ontwikkelingen zijn een basisgegeven voor samenlevingen, want cijfers over geboorte, dood en migratie bepalen de bevolkingsomvang. Hierbij is sprake van drie dimensies: locatie, tijd en sexe. Mensen kunnen maar op één plaats tegelijk zijn, hun leven is eindig en ze zijn man of vrouw. ,,Als je tien jaar oud bent, ben je over vijf jaar vijftien jaar oud of je bent dood. Je bent hier of ergens anders. En je weet dat je uiteindelijk zult sterven'', zegt Chamie.

De levensloop verloopt in fasen. Jongens van achttien jagen achter meisjes aan om voor nageslacht te zorgen. Naarmate mensen ouder worden, nemen hun productie en consumptie aanvankelijk toe en daarna geleidelijk weer af. Ouderen zijn minder dynamisch dan jongeren. Al deze gegevens zijn universeel. ,,Mensen hebben overal te maken met dezelfde cyclus van leven en dood, en ze nemen overal, gegeven de omstandigheden, dezelfde beslissingen'', zegt Chamie.

Een van de beslissingen die mensen nemen, is weg te trekken naar plaatsen waar de sociale, economische en politieke omstandigheden gunstiger zijn. Toen in Europa in de 19de eeuw de bevolkingsomvang explosief begon te stijgen, trokken emigranten massaal naar Noord- en Zuid-Amerika. Zo nam in Europa de demografische druk af. Tegenwoordig zoekt de bevolkingsgroei van Azië, Afrika en het Midden-Oosten een uitweg naar Europa en het Amerikaanse continent. ,,Dat zijn rationele beslissingen van mensen'', beklemtoont Chamie. ,,Mensen hebben het recht om hun land te verlaten, maar ze hebben niet het recht een ander land zonder uitnodiging binnen te komen. Gezien de krimp van de eigen bevolking, kan Europa het beste de grenzen selectief openzetten, want het aanbod van (goedkope) arbeid is veel groter dan de vraag. Men moet beseffen dat men illegalen nooit volledig kan tegenhouden en evenmin kan voorkomen dat asielprocedures misbruikt worden.''

De huidige immigratiestroom naar Europa – netto ruwweg 600.000 mensen per jaar – is te weinig om de lage geboortecijfers te compenseren. Als Europa de bevolkingsdaling een halt wil toeroepen, is een veel grotere toestroom van immigranten nodig, maar daar is het politieke en sociaal-culturele klimaat niet naar. Geen politicus in Europa wil de stemming onder de kiezers trotseren door te pleiten voor meer immigratie. Dit is een zichzelf versterkend proces: naarmate de kiezers vergrijzen, verschuift hun stemgedrag naar minder bereidheid om nieuwkomers van buiten in de samenleving op te nemen.

Een vergrijzende en krimpende bevolking heeft economische, sociale, culturele en geopolitieke gevolgen.

Zonder aanpassingen leidt een dalende bevolking tot teruglopende belastingopbrengsten, tot problemen met de financiering van pensioenen, een krimpende economie en afnemende welvaart. VN-directeur Chamie zou graag zien dat de Europese Unie afspraken maakt over het toegestane `arbeidstekort', vergelijkbaar met de regels over de maximaal toegestane begrotingstekorten in het Stabiliteitspact voor de eurolanden. Dan kan de vermindering van het natuurlijke arbeidsaanbod worden opgevangen door gereguleerde immigratie.

Maar er moet meer gebeuren. Een van de oorzaken van de geboortedaling is de succesvolle emancipatie van vrouwen: ze kiezen voor studie en werk en stellen het krijgen van kinderen uit. Vrouwen moeten beter in staat worden gesteld om kinderen te combineren met werk. Voor vrouwen en mannen is ouderverlof een optie waarmee in Scandinavië wordt gewerkt.

Voor de hand ligt verder een verhoging van de pensioenleeftijd, in Nederland onderwerp van heftige strijd tussen kabinet en bonden. Een andere manier is om de beloning voor het krijgen van kinderen vergelijkbaar te maken met inkomen uit werk. Frankrijk en Estland experimenteren hiermee en lijken enig succes te hebben; Nederland heeft juist bezuinigd op de kinderbijslag. Geobsedeerd door soberheid ziet men in Den Haag nog niet in dat er behalve het voor de hand liggende een financiële prikkel nodig is om kinderen te krijgen.

rjanssen@nrc.nl