`Bij filosofie leer je te twijfelen'

Havo-leerlingen deden gisteren eindexamen filosofie. De docente: ,,Dat idee dat filosoferen hetzelfde is als discussiëren moet er zo snel mogelijk uit.''

Philip van Engeldorp Gastelaars (17) is lid van de VVD. Biem Enters (17) is lid van GroenLinks. Samen gaan ze vaak naar jazzcafé Alto in Amsterdam, waar elke woensdag Hans Dulfer speelt. Ze doen eindexamen havo op het Roland Holst College in Hilversum. In hun profiel economie & maatschappij hebben ze gekozen voor het vak filosofie.

Philip: ,,Ik ben een epistemologisch dualist. Ik geloof sterk in de eigen verantwoordelijkheid en de vrije wil van ieder individu.'' Biem: ,,Ik ben het tegenovergestelde van Philip.'' Philip: ,,Hij haat etiketten.'' Biem: ,,Ik hou veel meer rekening met andere mensen, ben socialer ingesteld. Ik verzet me tegen egocentrisme. Ik hecht ook meer waarde aan zorg voor de natuur.'' Philip: ,,Dat heb ik van Biem geleerd, dat natuur best belangrijk is.'' Biem: ,,Bij filosofie merkten we dat we overal over botsten.'' Philip: ,,Maar niet op een verkeerde manier. Veel mensen begrijpen dat niet, dat je na een verhitte discussie weer goeie vrienden kunt zijn. Bij ons kan dat.''

Filosofie is niet aan iedereen besteed. Een groepje leerlingen zit op het pleintje voor de school. Een meisje dat het examen net heeft gemaakt, laat de opgaven zien aan een niet-filosofe. Die werpt er een blik in, en geeft de papieren met een vies gezicht meteen weer terug. ,,Wat een diepgaande onzin. Retemoeilijk, man!''

Docente Ria den Dikken (28) studeerde pedagogiek en filosofie, en begon drie jaar geleden met het vak op het Roland Holst College. Tevreden: ,,Toen ze filosofie kozen, dachten ze dat het een makkelijk vak was. Nu zeggen ze dat het het moeilijkste examen is.'' Op de havo heeft ze dit jaar acht eindexamenleerlingen, vier jongens en vier meisjes. Landelijk is filosofie dit jaar een eindexamenvak voor 468 havo-leerlingen en 2.458 vwo-leerlingen.

Philip: ,,We begonnen met 25 leerlingen, maar na twee lessen zaten we op vijftien.'' Biem: ,,Ze vonden het te moeilijk, het bleek meer te zijn dan een beetje discussiëren.'' Philip: ,,Je mening geven is leuk, maar onderbouwen is een stuk lastiger.'' Biem: ,,Het gemiddelde voor de eerste toets was een 3,5.'' Ria (mevrouw Den Dikken voor Philip en Biem): ,,Dat is mijn strategie. Dat idee dat filosoferen hetzelfde is als discussiëren moet er zo snel mogelijk uit.''

Net als bij geschiedenis is het examen gewijd aan een thema. Dit jaar was dat mens en machine, met vragen die variëren van het ontologisch dualisme van Descartes tot de zelfdenkende computer uit de film The Terminator. Oude denkers en robotica van morgen zijn in de opgaven kunstig met elkaar verweven. Is voelen, begrijpen en waarnemen voorbehouden aan mensen, of zullen robots ooit hetzelfde kunnen? Vraag 6: Zouden machines volgens Kant moreel verantwoordelijk kunnen handelen?

De opgaven eisen veel schrijfwerk, Philip en Biem hebben allebei zo'n vijf A-viertjes volgeschreven. Bij het napraten goochelen ze met stromingen en begrippen. Ze beheersen de stof niet alleen, ze vragen zich werkelijk dingen af. Philip: ,,Ik vond het leuk dat je op vier plaatsen je mening moest motiveren. Dat is echt filosofie, het gaat om meer dan kennis van stromingen.''

De docente is de eerste om het nut van filosofie op de middelbare school te relativeren. Den Dikken: ,,Ach, je krijgt goed gereedschap in handen, maar het gebruik verschilt per mens. Als je een slecht karakter hebt, gebruik je dat gereedschap misschien om je ouders te pesten.''

Philip doet volgend jaar vwo, hij wil rechten studeren. ,,Daar komt argumenteren goed van pas, en ik heb geleerd om analytisch met teksten om te gaan.'' Biem had af en toe een woordenboek nodig, maar is overtuigd van het nut van filosofie voor alle andere vakken. Hij waardeert de aangeleerde twijfel, het zoeken naar stelling nemen.

Biem: ,,Ik ga eerst een jaartje nietsdoen, daarna waarschijnlijk het onderwijs in. Helaas kun je filosofie alleen als eerstegraads leraar geven, maar maatschappijleer lijkt me ook een mooi vak om te geven.'' Philip: ,,Leraar past ook bij je.'' Biem: ,,Dat zegt iedereen.''

Dit is het vierde deel van een serie over de eindexamens. Eerdere delen zijn na te lezen op www.nrc.nl.