Waar is Van Aartsen nou mee bezig?

VVD-fractievoorzitter Van Aartsen haalde zich deze week de woede van zowel de premier als van de coalitiepartners CDA en D66 op de hals. Wat beweegt hem?

Van politicus van het jaar 2003 tot vermeend politiek brekebeen in minder dan een half jaar tijd. Het kan snel gaan in Den Haag. VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen werkt zich de laatste weken aardig in de nesten, zo denken coalitiegenoten CDA en D66 en Kamerleden van de oppositie althans. Met harde uitspraken over `eigen' bewindslieden, solistisch optreden en, deze week, een dreiging met een kabinetscrisis stormt het rond de liberale fractievoorzitter. ,,Temperamentvol is-ie zeker'', aldus een CDA'er, ,,maar tegelijk irrationeel en onberekenbaar.''

Overspeelt de dualistisch ingestelde VVD'er hiermee zijn hand? Is hij een grens over gegaan? Waar, kortom, is Van Aartsen nou helemaal mee bezig? Het zijn vragen die nu gesteld worden rond de Hofvijver.

Ook bij de grootste regeringspartij CDA hingen deze vragen donderdag in de lucht. Druk overleg volgde tussen CDA-medewerkers en VVD-fractieleden. CDA'ers die dicht bij de Maxime Verhagen staan, zeggen dat die inmiddels wat voorzichtiger met Van Aartsen omgaat. ,,Persoonlijk kunnen ze het nog steeds goed vinden, maar Van Aartsen begint steeds onberekenbaarder te worden. Als fractieleden als Wilders en Hirsi Ali af en toe uitspraken doen die niet kunnen is dat tot daar aan toe, maar als fractievoorzitter heb je andere verantwoordelijkheden, dan past geen machogedrag'', aldus een CDA'er.

Vice-premier en VVD-leider Gerrit Zalm (Financiën) probeerde donderdag de ontstane situatie wat te dempen door sussende woorden te spreken over Van Aartsen. ,,Hij heeft wat pittige uitspraken gedaan, maar ieder vogeltje zingt zoals het gebekt is'', aldus Zalm. Ook Thom de Graaf, minister van Bestuurlijke Vernieuwing en verantwoordelijk voor het nieuwe kiesstelsel, begreep niet wat Van Aartsen bezielde, zei hij gisteren na de ministerraad. Hij deed Van Aartsens dreigement af als ,,een politieke oprisping''.

Maar daarmee lijken het CDA en De Graaf zich wel eens te kunnen vergissen. Politieke oprispingen zonder betekenis passen nu eenmaal niet in de stijl van de VVD-fractievoorzitter. Als een rode lijn door zijn politieke carrière loopt een inmiddels karakteristieke drieslag: Van Aartsen doet een opzienbarende uitspraak, politiek en media vallen over hem heen, Van Aartsen blijkt gelijk te hebben. Voorbeeld: de benoeming van oud-premier Lubbers als Hoge VN-commissaris voor de vluchtingen, in oktober 2000.

Van Aartsen, destijds minister van Buitenlandse Zaken, en toenmalig premier Kok kwamen hard in aanvaring met elkaar, omdat Kok beweerde dat hij Van Aartsen niet had ingelicht over de kandidatuur van Lubbers, en Van Aartsen op zijn beurt volhield dat hij een week eerder dan Kok al aan de premier had gemeld dat de VN geïnteresseerd was in Lubbers. Het kwam Kok op hoongelach van de Kamer te staan toen hij moest erkennen dat Van Aartsen, terloops weliswaar, inderdaad de naam van Lubbers had genoemd. Van Aartsen, die donderdagavond ongevraagd deze kwestie aanhaalde: ,,Ik heb een ijzersterk geheugen.''

Maar de afgelopen maanden is het anders met Van Aartsen. De toon wordt harder, het dualisme feller. Zoals afgelopen februari in Sneek. Daar haalde de VVD-fractievoorzitter ongenadig hard uit naar minister Donner (Justitie, CDA). Die zou ,,te laks'' zijn bij de aanpak van het terrorisme.

Het CDA nam vanzelfsprekend afstand van de uitlatingen van Van Aartsen en kwalificeerde ze als `overschreeuwen'. ,,Het was geen loepzuivere goal, maar het paste allemaal nog wel binnen het politieke spel van dualisme'', aldus een betrokkene over dat incident.

Maar het wordt complexer. Van Aartsen, zo menen ingewijden, opereert steeds vaker solistisch. Neem het actuele debat over de opvolging van Eurocommissaris Bolkestein. Van Aartsen toverde daar tot verrassing van velen op het voorjaarscongres ineens oud-minister Neelie Kroes als liberale kandidaat uit de hoge hoed. Een VVD'er: ,,De kandidatuur van Neelie ligt in de fractie heel omstreden.'' Bij het CDA kwalificeert men Kroes als ,,te licht''. Naar verluidt wil Van Aartsen per se een vrouw op de Nederlandse Eurocommissarispost en koos hij daarom voor Kroes.

Ook in het debat over het kiesstelsel staat Van Aartsen betrekkelijk alleen in zijn partij. De VVD, nooit uitgesproken voorstander geweest van democratische vernieuwing, heeft nog amper nagedacht over hoe een nieuw kiesstelsel eruit moet zien, Van Aartsen heeft in zijn tijd als secretaris-generaal op Binnenlandse Zaken juist veel nagedacht over dit onderwerp.

De kennelijke onmogelijkheid van de VVD-fractie om een standpunt te formuleren over het nieuwe kiesstelsel maakt de partij kwetsbaar voor verwijten van andere partijen in de Kamer dat de VVD democratische vernieuwing slechts wiltraineren. Of streeft naar uitstel en afstel. Tenslotte speelt op de achtergrond de strijd om het leiderschap die binnen de VVD nog steeds gaande is. Het is een publiek geheim dat partijleider Zalm niet graag ,,de macht uit handen geeft'', zoals een VVD'er het laatst uitdrukte. Van Aartsen presenteert zich intussen bij opzienbarende optredens als de échte liberale voorman.

In een rede begin deze week in het Haagse Diligentia deed Van Aartsen in het kort uit de doeken hoe hij over politiek denkt. ,,Ik denk dat de politisering van de parlementaire politiek een aanjagende werking zal hebben op de ambtenarij. Het wordt spannender, van meer belang wie de verkiezingen wint.''

Spijt heeft Van Aartsen nog nooit gehad van zijn publieke uitlatingen. Met een ,,als het niet nodig was, had ik het niet gezegd'', probeerde hij gisteren het door hemzelf aangestoken binnenbrandje in de coalitie te blussen. In een interview in Vrij Nederland in 2000 zei Van Aartsen: ,,Het is het verhaal van de hitte in de keuken: blijf daar weg als je er niet tegen kunt.'' Van Aartsen lijkt een liefhebber van die hitte en als het hem te koud wordt, is hij gaarne bereid het vuurtje op te stoken, ook al wordt dat een binnenbrand.